نگاه روانشناسان به جام نوزدهم

انفجار در هیجان جوان با کبریت فوتبال

زهرا چیذری - همه افراد در این لحظه ساکتند تا این صدا را به خوبی بشنوند. این صدا، صدایی نیست جز صدای سوت داور وسط که با دمیدن در سوت خود آغاز بازی‌های جام جهانی فوتبال را اعلام می‌کند و با این اعلام تماشاگران داخل ورزشگاه و میلیون‌ها تماشاگر خارج از ورزشگاه‌ آنهایی که مسابقه ما را از داخل خانه و از پای جعبه جادو دنبال می‌کنند، یکپارچه شور و هیجان و فریاد می‌شوند.مسابقات جام جهانی فوتبال فقط یک اتفاق ورزشی نیست. بلکه پدیده‌ای است که بسیاری از مناسبات اجتماعی، اقتصادی و حتی سیاسی را تحت تأثیر خود قرار می‌دهد. پدیده‌ای که کودک و پیر و جوان نمی‌شناسد اما به هر حال مثل هر رخداد دیگری بیشتر از همه اقشار جوانان را به خود جلب کرد و با خود همراه می‌سازد. به گونه‌ای که این مشتریان پروپا قرص ورزش و هیجان پیش از آغاز جام جهانی با آن همراه شده و تا سوت پایان آخرین بازی و رسیدن این جام به دست برترین تیم دنیا در پای گیرنده‌های تلویزیونی خود میخکوب می‌شوند.با وجودی که باز هم تیم ملی کشورمان از قافله تیم‌های موفق در رسیدن به جام جهانی عقب ماند، اما جوانان پرشور ایرانی ناگزیرند عشق و علاقه ورزش‌شان را برای یک تیم دیگر خرج کرده و با گل زدن آن تیم از شوق فریاد کشیده و با گل خوردنش، حلقه‌ای از اشک در چشمانشان نقش بندد.دروازه، توپ، تخریب ورزشگاهاز جام جهانی فوتبال که بگذریم و به بازی‌های ملی و حتی داخلی و بین باشگاهی هم که برسیم می‌بینیم، فوتبال همچنان پرطرفدار است. آنقدر پرطرفدار که در بسیاری از موارد در بازی‌های بین باشگاهی جوانان طرفدار یک تیم کیلومترها از شهر و دیارشان دور شده و به‌ شهر محل برگزاری بازی می‌روند تا تیم مورد علاقه خود را تشویق کنند و گاهی این عرق به فوتبال و تیم مورد علاقه به جایی می‌رسد که یک حرکت از طرف تیم مقابل یا یک سوت داور به نفع آن می‌تواند سبب به هم ریختگی بازی بر اثر غلیان و شاید هم فوران! هیجانات طرفداران پرشور آن تیم شود و گاهی این ختم ماجرا نیست و عواقب باخت تیم محبوب یا قضاوت ناعادلانه داور درباره تیم محبوب دامنگیر صندلی‌های ورزشگاه، شیشه‌‌های اتوبوس، مبلمان شهری و ... می‌شود و این موجودات غیر زنده و بی‌زبان وسیله‌ای برای تخلیه خشم و هیجانات جوانان پرشوری می‌شوند که نمک شورشان بیش از اندازه شده است!مجموعه این رفتارها یک پدیده روانشناختی و جامعه شناختی را شکل می‌دهد، پدیده‌ای که از آن تحت عنوان وندالیسم یاد می‌شود.هیجان تماشای یک بازی فوتبالیک سؤال، یک سؤال از تو تماشاگر جوان مسابقات ورزشی، تا حالا چقدر از تماشای مسابقات تنیس روی میز هیجان زده شده‌ای؟ به نظر تو مسابقات شطرنج هیجان انگیز‌تر است یا مسابقات دو و میدانی یا فوتبال؟بدون شک، شطرنج، تنیس روی میز، شنا، دوومیدانی و هر رشته ورزشی دیگری طرفدارهای خاص خود را دارند، اما همه افراد، کارشناس و غیر کارشناس فوتبال را پرطرفدارترین ورزش دنیا می‌شناسند. دکتر شهرام وزیری روانشناس و عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد واحد رودهن، پرتحرکی و قابل پیش‌بینی نبودن را دلیل محبوبیت فوتبال می‌داند و می‌‌گوید: در ورزش فوتبال هر لحظه یک فراز و فرودهایی وجود دارد که به طور مثال در والیبال یا شطرنج چنین تحرک، فضای باز و فراز و فرود‌هایی را نمی‌بینید و از طرفی هم به نظر می‌رسد نهادهای قوی در دنیا نگه داشتن فوتبال در صدر اخبار ورزشی جهان را پشتیبانی می‌کنند.انفجار هیجان با کبریت فوتبالوندالیسم ورزشی پدیده‌ای است که کشور توسعه یافته، در حال توسعه و جهان سوم نمی‌شناسد و در همه جای دنیا البته با شدت و حدت متفاوت وجود دارد و حاشیه‌های اخبار ورزشی از سراسر دنیا گویای این واقعیت است.اما دکتر وزیری معتقد است:‌ جوانان دارای هیجان‌هایی هستند که اگر در طول زمان مجالی برای تخلیه این هیجان‌ها وجود نداشته باشد و منع شوند شکل هوچی‌گری و حالت‌های قهریه به خود می‌گیرد.این روانشناس وندالیسم ورزشی را به دلیل آسیب‌رساندن به خود یا دیگران رفتاری غیر طبیعی و ناسالم می‌داند و با استناد به نتایج آزمایش‌های روانشناختی تبعیت از گروه را در بروز چنین رفتارهایی موثر می‌‌داند و تصریح می‌کند: وقتی جوان در معرض گروهی قرار می‌گیرد که رفتاری را انجام می‌دهند. برای همگرا شدن با آن گروه ناگزیر است از آنها تبعیت نماید و در چنین شرایطی عقلانیت کور شده و تبدیل به هیجانات می‌شود بنابر این درصد قابل توجهی از رفتارهای وندال ناشی از قرار گرفتن در جمع است.هیجاناتمان را قبل از سر ریز شدن تخلیه کنیمرفتارهای وندال میان جوانان ناشی از رفتارهای سرکوب شده یا هیجاناتی بیش از ظرفیت افراد شکل می‌گیرد و با بهانه یک مسابقه ورزشی پرشور و پرحرارت مانند فوتبال بروز و ظهور پیدا می‌کند. اما به عقیده دکتر وزیری برای کنترل این رفتارها باید به شکلی عقلانی با آن مواجه شد. وی با اشاره به تجربه موفق برخی از جوامع در کنترل رفتارهای وندال خاطر نشان می‌کند: «ما مکلف هستیم جوامع موفق در این زمینه را مورد مطالعه قرار داده و مسائلی را که با فرهنگ و باورهای جامعه ما تضادی ندارد در فرهنگ خودمان جا بیندازیم. در بسیاری از کشورها، مکان‌هایی برای تخلیه هیجانات افراد در نظر گرفته می‌شود. از طرفی باید در نظر داشت که چرا نسل اول و دوم نتوانسته احساس تعلق لازم را در نسل سوم و چهارم به وجود بیاورد تا جوانان به تخریب اموال عمومی که در واقع اموال خودشان است، نپردازند». وی با تأکید بر انجام کارهای فرهنگی به جای شعار دادن ادامه می‌‌دهد: به جای کنترل کردن باید کارهای بنیادی انجام شود یعنی طوری در میان جوانان عمل کنیم که بدانند هویت و منش و مرامشان ایجاب نمی‌کند که به خود و دیگران آسیب بزنند.یک جام یک بهانهبرگزاری نوزدهمین دوره مسابقات جام جهانی فوتبال در سال 2010 میلادی برای ما بهانه‌ای شد تا یک بار دیگر از زاویه‌ای دیگر به وندالیسم نگاهی داشته باشیم. اما این جام بهانه‌ای برای رفتارهای وندالی در میان جوانان ایرانی نیست، زیرا باز هم ایران از این قافله جامانده است. پس نه جام داریم و نه وندال می‌شویم.