علي البرزي
هر ساله همزمان با سالگرد عمليات بيت المقدس و آزاد سازي خرمشهر تحليلهاي مختلفي در رابطه با اين عمليات و حماسه ماندگار و نقش آن در روند ادامه جنگ ارائه ميشود، اما موضوعي که به نظر ميرسد در چند سال گذشته در تحليلها و نظرات مختلف به نوعي مغفول مانده مربوط به نقش پدافند هوايي و سه سايت موشکي تبوک، خيبر و بدر است که بدون شک با توجه به اسناد موجود نقش ويژه و ماندگاري در روند عمليات بيت المقدس داشتهاند.
سرهنگ رحيم زياني فارغ التحصيل دانشگاه نيروي هوايي در رسته کنترل فرماندهي موشک است که دوره تکميلي خود را در کشور آمريکا گذرانده و بعد از فارغ التحصيلي در يگان پدافند هوايي بوشهر به عنوان افسر عليات آتشبار مشغول به خدمت ميشود.
زياني در دوران دفاع مقدس به عنوان افسر عمليات سامانههاي پدافند هاگ و بعد ازجنگ هم در سمتهاي مختلفي از جمله فرمانده گردان هاگ بوشهر، مديرآموزش پدافند هوايي بوشهر، معاون فرماندهي پدافند هوايي کشور و در نهايت مسئول بازرسي پدافت هوايي فعاليت داشته و سرانجام در سال 86 با درجه سرهنگ تمامي بازنشسته شده است، اما اين بازنشستگي پايان فعاليتهاي او نبوده و در حال حاضر هم به عنوان مدير پروژه سامانههاي پدافند هوايي مرصاد در وزارت دفاع فعاليت دارد. . . با اين فرمانده کهنه کار در دوران دفاع مقدس گفت وگويي پيرامون نقش پدافند هوايي به ويژه سه سايت تبوک، خيبر و بدر انجام دادهايم. . .
*جناب سرهنگ! در آغاز جنگ، اولين موشک پدافند «هاگ» که به سمت هواپيماهاي متجاوز شليک شد، از کدام پايگاه بود؟
اولين موشک هاگ را گردان پدافند دزفول که اولين گردان عملياتي غرب کشور در آن زمان بود، شليک کرد و بعد ازاين شليک هم گردان پدافند بوشهر به طرف هواپيماهاي مهاجم شليک کردند که اين موضوع يکي از ويژگيهاي روزهاي اول جنگ براي قدرت دفاعي و توان مقابله به حساب ميآمد.
*در آن زمان استعداد گردانهاي پدافند در مناطق جنگي به چه صورتي بود؟
در آن زمان گردان هاگ تهران، دزفول و بوشهردر خط عمليات قرارداشتند، تعداد ديگري ازگردانها هم،مثل اميديه در حال تشکيل و تکميل ادوات خود بودند.
* شما به چه صورتي در جريان عمليات بيت المقدس قرارگرفتيد؟
زماني که من در گردان پدافند بوشهر حضور داشتم، حاج آقا خاتمي فرمانده وقت پدافند هوايي کشور طي بازديدي از گردان بوشهراز مسئولان اين گردان خواستند که گردان پدافند به همراه تمامي تجهيزات براي اعزام به منطقه و پشتيباني از نيروهاي عمل کننده آماده شود. بعد از گذشت چند روز، نامه اي از طرف دفترفرماندهي پدافند هوايي کشوربه صورت امريه به گردان بوشهر ابلاغ شد که بعد از جمع آوري تجهيزات، سامانه پدافند هاگ را در منطقه عملياتي مستقر کنيم.
با ارتباطي که با گردانهاي ديگر منطقه داشتيم متوجه شديم که اين امريه و ابلاغ دستور به سه پايگاه موشکي ديگر هم ارسال شده است. در آن زمان گردان بوشهر، دزفول و اميديه براي اعزام به منطقه عملياتي انتخاب شدند.
* استعداد سلاحها و افراد اعزامي به منطقه چگونه بود؟
تجهيزات سامانه هاگ با استعداد 75 نيرو از سايت دو بوشهر، توپهاي 35 ميليمتري به استعداد 50 نفر با شش قبضه توپ ضدهوايي از گردان همجوار بوشهر و60 نفر به همراه هشت قبضه توپ ضدهوايي آماده اعزام به منطقه شديم، اما نکته قابل توجه براي تمامي پرسنل مشخص نبودن مکان استقرار و نوع مأموريت بود که به علت مسائل طبقهبندي و حفاظتي تا آن زمان مشخص نشده بود و تنها مأموريت اعزام به گردانهاي پدافند ابلاغ شده بود.
چند روز قبل از اعزام ما به منطقه موردنظر گروهي از نيروهاي پشتيباني_رزمي براي بررسي منطقه و چگونگي استقرار سامانههاي پدافند در منطقه مستقر شده بودند.
*در بحث پدافند و گردانهاي موشکي جابهجايي تجهيزات راداري بسيار حساس و بااهميت است، در آن زمان جا به جايي اين تجهيزات چگونه انجام شد؟
اين نوع تجهيزات با شش سورتي پرواز به محل مورد نظر منتقل شد و من طبق دستور با اولين پرواز به منطقه عمليات اعزام شدم و در اين منطقه با سروان غلامي فرمانده وقت پايگاه اميديه هماهنگ شدم که تجهيزات را در يک منطقه به خصوص مستقر کنيم.
سرانجام بعد از هماهنگيهاي لازم دو روز بعد من به همراه تعدادي نيرو و تجهيزات و سامانههاي راداري با رعايت کامل اصول حفاظتي و به همراه پشتيباني هوايي هواپيماهاي اف 14 و اف 4 نيروي هوايي به منطقه مورد نظر اعزام شديم که بعد از گذشت مدتي متوجه شدم اين منطقه همان سه راه شادگان است که به علت مسائل حفاظتي تا آن زمان هيچ کدام از نيروها از اين موضوع اطلاع نداشتند.
قرار بر اين شد که بعد از استقرار در محل مورد نظر 20 تا 25 دقيقه براي عدم شناسايي شدن از طرف دشمن به سرعت تجهيزات را از خودروها تخليه و خودروها به پايگاه برگردند.
بعد از طي مسافتي حدود 8-7 کيلومتر يکباره صداي هواپيماهاي دشمن از طريق دستگاههاي راداري که در خودروها بود شنيده شد. بلافاصله به ستون خودرويي اعلام کردم که از همديگر فاصله بگيرند.
اين دو هواپيما دو بار روي ستون خودرويي شيرجه رفتند و راکتهاي خود را به سمت ما شليک کردند، اما خوشبختانه هيچ کدام از اين راکتها به تجهيزات اصابت نکرد و بعد از طي مسافتي به محل مورد نظر رسيديم و تجهيزات در مدت کمتر از 12 ساعت آماده عمليات شد.
* در عمليات بيتالمقدس سه سايت موشکي پدافند هوايي بدر، خيبر و تبوک حضور داشتند. اين سايتها در کدام مناطق و با چه مأموريتي قرار گرفتند؟
اين سه سايت براي هماهنگي در دفاع هوايي و پشتيباني از هواپيماهاي نيروي هوايي در برابر هجوم هواپيماهاي دشمن در منطقه عملياتي بيتالمقدس مستقر شده بود.
سايت تبوک با فاصله 12 کيلومتري از آبادان قرار گرفته بود. سايت خيبر بعد از شروع عمليات بيتالمقدس در حوالي جاده اهواز- خرمشهر و سايت بدر هم از گروه پدافند دزفول در ابتداي جاده اهواز- خرمشهر مستقر شده بود و در حقيقت اين سه سايت موشکي پدافند، محور طريقالقدس و بيتالمقدس را پوشش عملياتي داده بودند و ارتباط راداري سه سايت از جمله ويژگيهاي اين سه سايت بود.
*طرح قرار گرفتن اين سه سايت موشکي براي اولين بار توسط چه شخصي ارائه شد؟
در آن زمان به طور دقيق مشخص نشد که چه شخصي اين طرح کارآمد را ارائه کرده است، اما در عمليات بيتالمقدس مدل سايتهاي پدافند توسط شهيد ستاري بعد از نهايي شدن به يگانهاي مختلف ابلاغ ميشد.
* منطقه عملياتي بيتالمقدس يک منطقه عظيم و با وسعت زياد بود، قرارگرفتن اين سايتها در مناطق مورد نظر يا توجه به چه معياري انجام شده بود؟
اين جزو مأموريتهاي ذاتي معاونت عمليات هر نيرويي است که با انجام مطالعات مختلف قرارگرفتن سايت و تجهيزات در يک منطقه عملياتي را محاسبه ميکنند.
يگان پدافند هوايي بايد با توجه به نوع عمليات و ويژگيهاي زمين استقرار تجهيزات موشکي دکترين نظامي خود را تعريف کند و بعد از تصويب مراحل قرارگرفتن تجهيزات انجام خواهد شد.
جناب سرهنگ!يکي از اصول اصلي يگان پدافند سرعت عمل بالا و تحرک نسبت به تهديدات هوايي است، با توجه به اينکه يگان شما در تبوک در يک منطقه جنگي مستقر شده بود، چه اقداماتي براي واکنش سريع به تهديدات احتمالي و هواپيماهاي دشمن انجام شد؟
اصل پدافند هوايي بايد در جنگ و گريز و تحرک بالا برنامهريزي شود و به علت بيتجربگي در سيستم دفاع هوايي تجهيزات به صورت کامل در اين عمليات قرارگرفته بود که اين خود مقدمهاي شد براي مأموريتهاي بعدي که از تجربه اين عمليات در پدافند هوايي استفاده کنيم.
در آن زمان ما تجهيزات را بسيار سنگين و با حجم بالايي از نيروها به منطقه اعزام کرده بوديم و در نتيجه در عمليات بيت المقدس ما تحرکي نداشتيم، اما به واقع آقا امام زمان (ع) حافظ و نگهدار ما بود، چرا که تجهيزات عظيم يک سايت موشکي را ما در منطقه جنگي و در تيررس دشمن قرار داده بوديم و هر لحظه امکان اصابت موشک يا خمپارهاي به سمت سايت بود.
* اولين موشک سايت تبوک درعمليات بيت المقدس چه زماني و عليه چه هدفي شليک شد؟
در آن زمان يک روز دوهواپيماي سوخوي عراق در سمت 270 درجه وارد مدار پدافند تبوک شد و من به شخصه افسر دستگاه بودم.
بعد از بررسي موقعيت اين دو هواپيما و جهت حرکت آنها موشک هاگ از سايت تبوک براي انهدام آنها از زمين شليک شد که باعث سرنگوني يک فروند از اين هواپيماها در آن روز شد.
بعد ازاولين شليک سايت تبوک دشمن متوجه آمادگي پدافند ايران در عمليات بيتالمقدس شد و به واقع اين سه سايت در اين عمليات نقش ارزندهاي ايفا کردند به صورتي که در عمليات بيت المقدس 70 فروند هواپيماي دشمن توسط سايتهاي تبوک، بدر و خيبر سرنگون شد که اين حجم خسارات ضربه بسيار مهلکي به دشمن وارد کرده بود.
* با توجه به اينکه عمليات بيت المقدس در چهار مرحله انجام شد، در کدام مرحله پدافند هوايي بيشتر نقش داشت و آيا تغييرات در مراحل عمليات در مأموريت پدافند هم اثرگذار بود؟
در آن زمان دکترين نظامي پوشش هوايي و دفاع پدافند به صورت چند وضعيتي تعريف شده بود، چرا که از منطقه شمال غرب اهواز تا 10 کيلومتري آبادان توسط سايت موشکي پوشش داده شده بود و سيستمهاي ميانبر ضد هوايي هم در فواصل مختلف ميان اين سه سايت قرارگرفته بود.
بيشترين فعاليت پدافند درعمليات بيت المقدس مربوط به مرحله تک اول بود که در اين مرحله از منطقه دشت عباس نيروها تک ابتدايي خود را آغازکردند و تا حوالي بستان ادامه داشت. اما در طول عمليات بيتالمقدس هم پدافند هوايي و سه سايت موشکي خيبر، بدر و تبوک با نيروهاي ديگر هماهنگ ميشدند و در هر مرحله دکترين نظامي با توجه به نيازهاي اساسي و روزانه جنگ طراحي ميشد.
* در روز سوم خرداد که عمليات در مرحله نهايي قرار گرفت و منجر به آزاد سازي خرمشهر شد، چه تعداد موشک از اين سه سايت شليک شد؟
در آن روز سايت تبوک 83 فروند موشک شليک کرد و درمجموع بيشترين شليکها به ترتيب از سايت تبوک، بدر و خيبرانجام شد، چرا که تبوک و بدر در دومحور شمالي و غربي آبادان مستقر شده بودند و عراق هم تمام تلاشش براين بود که خرمشهر را از دست ندهد و سرانجام بيشترين شليکها هم از دو سايت بدر و تبوک انجام شد.
*بعد از آزاد سازي خرمشهر باز هم هواپيماهاي ميراژ و ميگ عراق پرواز هايي را به صورت پاتک انجام ميدادند، در آن زمان مأموريت اين سه سايت به چه صورتي ادامه پيدا کرد؟
اين سه سايت تا 4 ماه بعد از عمليات بيت المقدس طبق دستورات ابلاغي عملياتي بود و حتي در بعضي از مواقع بازهم شليک هايي براي سرنگوني هواپيماهاي دشمن انجام شد. مأموريت بعدي اين سه سايت بعد از آزاد سازي خرمشهر هم پشتيباني دفاع هوايي منطقه براي عبور هواپيماهاي خودي بود.
*شما در حال حاضر به عنوان مسئول پروژه سامانه مرصاد در وزارت دفاع فعاليت داريد،ويژگيهاي اين پروژه و اهيمت آن براي پدافند هوايي کشور چگونه است؟
به تازگي سامانه مرصاد به بهره برداري رسيده است و با موفقيت صد در صد مورد آزمايش قرارگرفته است، آمريکا بايد بداند آنچه ساخته بود، داراي معايب و ايراداتي بود که اين اشکالات را ما تحليل کرديم و توسط مهندسان و نيروهاي متخصص نيروي هوايي اين سامانه ساخته شد و تست عملياتي آن با موفقيت انجام شده است.
سامانه مرصاد در مقايسه با سامانههاي پدافندي برد متوسط مشابه خود، نظير هاگ، از ويژگيهاي برتري برخوردار است.
*و در نهايت پدافند هوايي و نقش آن در دفاع از کشور در يک جمله از زبان سرهنگ زياني؟
پدافند هوايي پنهان پيداي کشور است که در همه نقاط کشور حضور دارد و همواره هم به علت پنهاني مورد بي مهري قرار گرفته است. شرايط عملياتي پدافند ايجاب ميکند که همواره در سکوت و پنهان باشد و همين موضوع باعث شده که پدافند هوايي در ايران يک يگان قدرتمند و مظلوم باشد.
