گزارش «جوان» از خشك‌شدن دومین دریاچه شور جهان

دریاچه ارومیه از تشنگی می‌میرد

سمیه راهپیما - این روزها دریاچه ارومیه نفس‌های آخر خود را می‌کشد و زمان زیادی تا مرگ فاصله ندارد. به گفته اکثر کارشناسان محیط زیست، میزان شوری آب دریاچه ارومیه به 340 گرم رسیده و سبب شوره زار شدن 250 هزار هکتار از سطح دریاچه ارومیه شده است. دریاچه ارومیه یكی از ‌مهم‌تر‌ین زیست‌بوم‌های جهان به‌شمار می‌رود؛ از این ‌رو همواره در كتاب‌ها و مقالات، این دریاچه با عبارت‌های مختلفی توصیف شده كه از آن جمله می‌توان به «دومین دریاچه شور جهان»، «بزرگترین زیستگاه طبیعی آرتمیا»، «بیستمین دریاچه بزرگ جهان»، «شورترین دریاچه جهان كه حیات در آن جریان دارد» و «بزرگترین دریاچه داخلی ایران» اشاره کرد. ولی این روزها در كنار این عناوین، یك رویكرد جدید دیگر نیز دیده می‌شود كه خبر از بحران زیست محیطی دارد كه این زیست‌بوم با ارزش با آن دست به گریبان شده است. پس باید به فکر چاره‌ای بود تا دریاچه ارومیه نیز به سرنوشت دو دهه پیش دریاچه آرال گرفتار نشود. در حال حاضر بخشی از دریاچه ارومیه به دلیل سدسازی‌های متعدد، خشکسالی، فاضلاب صنعتی و پل میان گذر با مرگ دست و پنجه نرم می‌کند. باید این روش‌های مخرب را با بارور کردن ابرها، افزایش راندمان آبیاری، بهبود الگوی کشت و رعایت حقابه دریاچه ارومیه جایگزین کرد تا این میراث گرانبها را که دومین دریاچه آب شور در جهان است از دست ندهیم. در این باره محمد درویش، عضو هیأت مدیره سازمان جنگل‌ها و مراتع کشور به گزارشگر «جوان» می‌گوید: 2 سال پیش به دلیل بحران دریاچه ارومیه سند جامعی با حضور استانداری‌ها و رؤسای سازمان محیط زیست آذربایجان غربی، شرقی و کردستان تصویب شد. در آن سند همه تعهد کردند تحت هر شرایطی اولویت نخست آنها‌ حفظ دریاچه ارومیه باشد. ولی با گذشت این مدت زمان نه تنها‌ شرایط بهتر نشد بلکه به ورطه نابودی پیش رفت، به گونه‌ا‌ی که دریاچه ارومیه روزی یک سانتیمتر سطح آب خود را از دست داد. دریاچه‌ای که روزی 600 هزار هکتار وسعت داشت تنها‌ 300 هزار هکتار از آن باقی است و مابقی به شوره زار تبدیل شده و عمق آب آن به نصف رسیده است. به عقیده وی باید افزایش 3 برابری راندمان آب کشاورزی در حوزه دریاچه ارومیه دراین سند ذکر شده بود اجرا می‌شد ولی این اتفاق نیفتاد و چاه‌های کشاورزی و دشت‌های ممنوعه همچنان فعال هستند و این موارد دست در دست یکدیگر داده‌اند‌ تا نه تنها‌ حقابه لازم دریاچه ارومیه تأمین نشود بلکه بخش کشاورزی هم با زدن سد‌های متعدد و افت شتاب‌ناک آب وضعیت را در این منطقه بغرنج تر کند و به جایی رسیده که وزارت نیرو اعلام کرده اگر نیاز باشد پشت سد‌ها را باز و طرح انتقال آب را پیاده می‌کنیم تا شاید بتوانند این مشکل را در کوتاه مدت متوقف کنند و کاهش سطح آب در دریاچه ارومیه بیش‌تر از این اتفاق نیفتد. اگر چنین اتفاقی بیفتد همانند اصفهانی‌ها افرادی که در دو طرف دریاچه زندگی می‌کنند از لحاظ روانی دچار افسردگی خواهند شد. گذشته از بعد روانی آن یک فاجعه بدتر این است که دریاچه ارومیه یک کفه نمکی است که با خشک شدن آن به چشمه تولید گرد و خاک تبدیل خواهد شد. این روند مشابه دریاچه آرال است که در دو دهه پیش در شمال دریاچه ارومیه به‌وجود آمد و 400 هزار هکتار پنبه زار را در اتحاد جماهیر شوروی آن زمان از بین برد در اینجا هم این احتمال وجود دارد كه با خشك‌شدن دریاچه ارومیه دوباره این پروسه تكرار شود و بیش از 400 هزار خانواده‌ای که از طریق کشاورزی زندگی می‌کنند متأثر شوند. زیستگاه دریاچه ارومیه در معرض خطر استدریاچه ارومیه سرشار از منابع طبیعی فراوانی است که زندگی جانوران و انسان‌ها‌ را تأمین می‌کند. فکر اینکه اگر این دریاچه روزی خشک شود چه مشکلاتی را به همراه می‌آورد؟ انسان را با ترس توأم با عذاب وجدان روبه‌رو می‌کند. دکتر دلاور نجفی، معاون سابق محیط طبیعی سازمان محیط زیست به گزارشگر «جوان» می‌گوید: اگر دریاچه ارومیه هم خشک نشود این کم‌آبی اثرات زیانباری را به همراه دارد. یکی از اثرات آن بالارفتن غلظت آب و نمک در آب است که این عامل باعث می‌شود تا تعادل آب‌های شیرین و شور در زیر زمین این منطقه به هم بخورد. همچنین پیشروی آب شور را داریم که حتی اکنون اثرات آن را در حاشیه تالاب و در چاه‌های آب کشاورزی مشاهده می‌کنیم و از تأثیرات دیگر افزایش گرد و خاک و پراکندگی دانه‌های ریز نمک در منطقه است. وی معتقد است که خشک‌شدن دریاچه ارومیه حیات گونه‌های حیات‌وحش را به خطر می‌اندازد، چون دریاچه ارومیه یکی از مناطقی است که پرندگان مهاجر در این مکان زاد آوری می‌کنند و این باعث می‌شود تا جوجه‌های این پرندگان نمک گیر بشوند. گذشته از پرندگان این دریاچه زیستگاه گونه‌های نادر گوزن زرد در کشور است که آنها‌ نیز در معرض آسیب قرار دارند. اگر بخواهیم به اثرات زیست‌محیطی خشک شدن دریاچه ارومیه بپردازیم وقت کم می‌آوریم چون هم باید تاثیرات آن را بر جوامع انسانی، هم بر حیات وحش و اکوسیستم طبیعی بیان کرد. اعتبار 30 میلیارد تومانی هم کاری نکردهمیشه به محض اینکه با مشکلی مواجه می‌شویم به فکر تشکیل کار گروه می‌افتیم ولی تا حالا این کارگروه‌ها به جز اینکه آیین نامه‌هایی را تصویب کنند و بعد آن را اجرا نکنند چه کار کرده‌اند‌. در این رابطه معاون سابق محیط طبیعی سازمان محیط زیست به گزارشگر «جوان» می‌گوید: طرح مدیریت جامع دریاچه ارومیه در هیأت دولت در حال بررسی است و در دوره‌ای که بودیم بحث شورای عالی آب دریاچه ارومیه مطرح و عوامل کم شدن دریاچه ارومیه بررسی شد. پایه این طرح بر مبنای بررسی عوامل کم آبی دریاچه ارومیه بود. بر اساس تحقیقاتی که در آن زمان انجام شد به این نتیجه رسیدیم که نزدیک به 70 درصد خشک شدن دریاچه ارومیه به عوامل طبیعی از جمله کاهش میزان بارندگی در حوزه‌های آبریز و سطحی دریاچه که بالغ بر 5 هزار کیلومتر مربع وسعت داشت به تبخیر بالای آب مربوط می‌شد. 25 تا 30 درصد دیگر آن به عوامل انسانی که شامل برداشت بی رویه از چاه‌های آبی در حاشیه دریاچه، برداشت آب از رودخانه‌های تأمین کننده و تغذیه‌کننده دریاچه، احداث سدها روی دریاچه باز می‌گشت. برای جلوگیری از پیشروی عوامل انسانی در این منطقه برنامه مدیریتی جامع دریاچه ارومیه تدوین شد. وی در ادامه می‌گوید: بیشتر اعتبارات بین‌المللی در حمایت از تالاب‌های ایران که یکی از آن‌ها‌ دریاچه ارومیه بود برای تدوین همین برنامه پیش‌بینی شده بود. ولی در شرایط موجود این اعتبارات دردی از ما دوا نمی کند. این مشکلات در دوره‌ای در سازمان محیط‌زیست بودم نیز وجود داشت ولی اعتبارات کافی به ما داده نمی‌شد. مصوبه‌ای را سال گذشته در ستاد خشکسالی کشور گذراندیم که بخشی از اعتبارات مربوط به احیای دریاچه ارومیه از طریق اعتبارات خشکسالی تأمین شود ولی تا امروز خبری از اعتبار آن نیست. هزینه این اعتبار نزدیک به 30 میلیارد تومان بود که بخشی از آن برای دریاچه ارومیه در نظر گرفته شده بود. سازمان محیط‌زیست ویترین است یا. . . وقتی مشکلی پیش می‌آید همیشه به دنبال راه حل می‌گردیم ولی هیچگاه به دنبال این نیستیم که علاج واقعه را پیش از وقوع آن کنیم. در این رابطه محمد درویش به گزارشگر «جوان» می‌گوید: مشکل اساسی ما در دریاچه ارومیه این است که وزارت راه و ترابری موظف نشده تا حقابه‌ای معین برای دریاچه ارومیه در نظر گیرند و اگر آب بیشتر از آن بود ذخیره کنند و به مصارف دیگر برسانند. همچنین سازمان حفاظت محیط زیست عملاً در مقابل وزارت نیرو، راه و ترابری و صنایع نتوانسته عرض‌اند‌ام کنند و بیشتر شبیه یک ویترین بوده و این مشکل بزرگ ماست. بنابراین در کوتاه مدت بهترین کار این است که وزارت نیرو تمام ذخیره آبی را که در سدهای خود دارند فقط بحث شرب مردم را حفظ کنند و بقیه را رها کنند و اگر شده 2 سال کشاورزی را در منطقه به کشت گلخانه‌ا‌ی و کشاورزی غرقابی و سنتی را تعطیل کنیم باید این کار صورت گیرد تا حداقل در کوتاه مدت چیزی حدود 25 میلیون متر مکعب آب وزارت نیرو به دریاچه ارومیه وارد شود تا شاید بدین روش یک ثبات نسبی به دریاچه برگردد. دومین کاری که می‌توان کرد تحت پیگرد قرار دادن متخلفین حفر چاه در تمام دشت‌های منطقه است تا به هر بهانه‌ا‌ی که چاه زدند آن‌ها‌ را پلمب کند. با استفاده از این روش‌ها در مدت زمان 2 سال می‌توان وضعیت را به شرایط پایدار نسبی برگرداند. دریاچه ارومیه باید با روش‌های مناسب مجدداً احیا شودهمواره در سفر‌های استانی ریاست جمهور طرح‌هایی مطرح می‌شود و زمانی که ایشان به استان ارومیه سفر کردند با شرایط بحرانی دریاچه ارومیه رو به رو شدند. لذا برای حل این مشکل جلسه‌ای را برگزار کردند و آیین نامه‌هایی نیز به تصویب رسید. در این جلسه محمود احمدی نژاد، بررسی وضعیت دریاچه ارومیه و احیای آن را مسأله‌ای حیاتی دانسته و بر ضرورت اتخاذ روش‌های مناسب به منظور احیای وضعیت قبلی دریاچه تأكید کرد. وی با اشاره به اهمیت جلوگیری از آسیب بیش از حد به دریاچه ارومیه اظهار داشت: آسیب بیش از وضعیت کنونی دریاچه ارومیه، سه استان همجوار را از نظر سکونت و کشاورزی با مشکل مواجه می‌کند. از این رو ضرورت دارد همه امکانات و دستگاه‌ها برای احیای این دریاچه متفق و بسیج شوند و مسؤولان باید این را بر هر کار دیگری اولویت دهند. در این جلسه مقرر شد وزارت نیرو جریان آب ورودی رودخانه‌ها را به دریاچه مدیریت کند تا حداکثر آب در فصل مناسب وارد دریاچه شود. همچنین وزارت نیرو موظف شد از هر منطقه دیگری که امکان انتقال آب به دریاچه ارومیه را داشته باشد اقدامات لازم را انجام دهد و از میزان آبی که به این وسیله منتقل می‌شود، نصف آن در اختیار خود این وزارتخانه برای کمک به توسعه کشاورزی و نصف دیگر به دریاچه هدایت شود. استاندار آذربایجان غربی نیز موظف شد با تشکیل کارگروهی تلاش کند از امسال تمام زمین‌ها‌ی کشاورزی استان زیر آبیاری تحت فشار قرار گیرند. بارور کردن ابرها از دیگر تصمیمات این نشست برای نجات دریاچه ارومیه از وضعیت کنونی بود و مقرر گردید کارگروهی روند اجرای تصمیمات این نشست را پیگیری کند. نجات دریاچه نیازمند سالانه سه میلیارد مترمکعب آب استزمانی که انگشت اتهام خشک شدن دریاچه ارومیه به سمت سازمان محیط زیست روانه است محمد جواد محمدی زاده، رئیس سازمان حفاظت محیط زیست به تکاپو افتاده تا خود را از اتهام وارده مبرا کند؛ شاید بهترین راه حل رسیدگی به وضعیت دریاچه ارومیه باشد! به عقیده رئیس سازمان حفاظت از محیط زیست، برای احیای دریاچه ارومیه باید سالانه سه میلیارد و یکصد میلیون مترمکعب آب به این دریاچه وارد شود. در این زمینه کارگروه مراقبت از دریاچه ارومیه با عضویت وزارتخانه‌های نیرو، جهاد کشاورزی و سازمان حفاظت از محیط‌زیست تصمیماتی را اتخاذ کرده که بر اساس آن وزارت نیرو موظف شده سهم استان‌ها‌ی درگیر در دریاچه را مشخص کند. در این کارگروه مشخص شد که استان‌ها‌ی آذربایجان غربی، شرقی و کردستان باید سالانه سه میلیارد و 100 میلیون متر مکعب آب به دریاچه ارومیه وارد کنند که سازمان‌ها‌ی آب منطقه‌ای استان‌ها‌ی حوزه آبریزدریاچه سهم هر کدام را برای تامین میزان آب مزبور مشخص خواهد کرد. وی با بیان اینکه در کمیته تخصصی فوق وظایف هر یک از وزارتخانه‌ها و استان‌ها‌ تعیین شده است، تقویت حوزه آبریز، جلوگیری و کنترل بهره‌برداری‌های غیرمجاز از آب در اراضی بالادست، تبدیل اراضی دیم به آبی و کنترل راندمان استفاده از آب توسط وزارت جهاد کشاورزی را از جمله تکالیف این وزارتخانه عنوان کرد. محمدی زاده خاطرنشان کرد: مطالعه امکان انتقال آب از حوزه‌های آبریز استان‌ها‌ی دیگر از جمله رودخانه زاب در کردستان، ارس در آذربایجان شرقی و غربی و دریای خزر در دستور کار قرار دارد. وی همچنین آبیاری نوین با هدف افزایش راندمان تولید و کاهش مصرف آب و اصلاح الگوی کشت و ایجاد مراکز پایش زیست محیطی و امکان‌سنجی منابع آبی دریاچه را از دیگر محورهای تصمیمات کمیته تخصصی مراقبت از دریاچه ارومیه ذکر کرد و گفت: وزارت جهاد کشاورزی باید اجرای این طرح را در استان‌ها‌ی حوزه آبریز دریاچه ارومیه با تلاش بیشتری انجام دهد. محمدی زاده همچنین از بارور ساختن ابرها در منطقه آذربایجان جهت احیای دریاچه ارومیه خبر داد و گفت: متاسفانه این طرح سال‌های گذشته با شکست مواجه شده بود ولی در دو سال اخیر این طرح در استان‌ها‌یی همچون کرمان، سیستان و بلوچستان، یزد و هرمزگان با همکاری وزارت نیرو و کارشناسان روسی با موفقیت به انجام رسیده است. محمدی زاده با تأكید بر اینکه احیا و آب‌دار کردن دریاچه ارومیه اولویت اصلی و مهم سازمان حفاظت از محیط زیست کشور است، عمده ترین دلایل کاهش و غلظت آب این دریاچه را خشکسالی سال‌های اخیر و آورد کم آب به دریاچه به دلیل سدسازی مختلف و به تناسب آن برداشت‌های غیرمجاز در اراضی بالادست عنوان کرد.