سنت آزمایش یکی از سنتهای تغییرناپذیر الهی است. این سنت نهتنها درباره همه افراد انسانی اعم از مؤمنان و غیرمؤمنان جاری است، که درباره امتها و جوامع نیز جریان دارد. بر اساس این سنت، هیچ فرد یا جامعهای گریز و گزیری از آزمایش ندارد. به همین دلیل در آموزههای اسلامی دعایی همچون «خدایا مرا آزمایش نکن»، دعای بیمعنا و بیوجه دانسته شده است.
امام علی(ع) در این باره میفرماید: کسی نگوید:«خدایا از آزمایش و فتنه به تو پناه میبرم» زیرا هیچکس گریزی از آزمایش و فتنه ندارد لیکن کسی که میخواهد دعا کند، از خدا بخواهد که او را از فتنههای گمراهکننده در امان دارد. آن حضرت وقتی کسی را دید که از خدا میخواست تا او را به آزمایش و فتنه مبتلا نکند، سرزنشش کرد و به او گفت: مگر در قرآن نخواندهای که خداوند اموال و اولاد را به عنوان فتنه و آزمایش معرفی کرده است؟ آیا از خدا میخواهی که مال و فرزند به تو ندهد؟ چنین دعا نکن.
بلکه از خدا بخواه که تو را آزمایشها و فتنهها سربلند بیرون آورد. به هر حال، سنت آزمایش، سنتی فراگیر و همگانی است؛ هرچند کیفیت آزمایشها و موارد آزمون در هر موردی متناسب با استعدادها و توانمندیها و ادعاها، متفاوت است. هر اندازه که افراد از اهمیت و ظرفیت بالاتری برخوردار باشند، امتحانهای آنان نیز سختتر و دشوارتر است.
به هر اندازهای که انتظارات از یک فرد بالا رود و به هر مقداری که ادعای او بزرگتر و جدیتر باشد، به همان مقدار هم آزمایشهای او بزرگتر، دشوارتر و سختگیرانهتر خواهد بود. به همین دلیل، آزمایشهای پیامبران از بقیه انسانها سختتر و شکنندهتر بودهاست. یکی از یاران پیامبر(ص) از او پرسید«سختترین و شدیدترین بلاها بر چه کسانی نازل میشود؟» شاید این پرسشگر انتظار داشت از پیامبر(ص) بشنود مشرکان، منافقان، کافران و فاسقان؛ اما با کمال تعجب از پیامبر اکرم(ص) شنید:«پیامبران و در رتبه بعد صالحان و به همین ترتیب هر کسی که به اینان نزدیکتر باشد، بلای او سختتر و شدیدتر است» و بعد قاعده کلی سختیها و آزمایشهای فردی را بیان کرد و فرمود: هر کسی به اندازه دینش آزمایش میشود. اگر در دینش استوار باشد، آزمایش او شدیدتر است و اگر ضعفی در دین داشته باشد، آزمایش او نیز ضعیفتر و سبکتر خواهد بود.
امام علی(ع) نیز در این باره میفرماید: قاعده کلی آزمایش و سختی در این عالم این است که مؤمن به اندازه اعمال نیکش مبتلا به سختی و گرفتاری میشود. کسی که دینش صحیح باشد و اعمالش نیکو، سختیهایش شدیدتر و بیشتر خواهد بود و هر کس که دینش ضعیف باشد و کارهای خوبش اندک و ضعیف، سختیهایش نیز کمتر خواهد بود.
از امام جعفر صادق(ع) درباره آزمایش مؤمنان روایت شده است که فرمود: مؤمن همچون کفه ترازو است. هرچه بر ایمانش افزوده شود، آزمایشها و سختیهای او نیز افزایش مییابد.
به نظر میرسد براساس نگاه اسلامی، همین فرمول و قاعده کلی را درباره امت، جوامع و حکومتها نیز میتوان جاری دانست به این معنا که هر امت، جامعه و حکومتی که به خداوند نزدیکتر باشد و اهداف الهی بیشتر و جدیتری را دنبال کند و داعیه بالاتری داشته باشد، بیشتر و شدیدتر مورد آزمایش و امتحال الهی قرار میگیرد. قرآن کریم سنت آزمایش را شامل اقوام و ملتها نیز میداند و در آیات فراوانی از آزمونها و فتنههای اجتماعی و گروهی سخت به میان آورده است.
علامه طباطبایی در تفسیر المیزان، سنت امتحان را از سنتهای جاری الهی و از لوازم سنت «هدایت عامه خداوند» میداند به همین دلیل آن را سنتی حتمی و غیرقابل نسخ معرفی میکند و معتقد است که نسخ سنت امتحان عین فساد تکوین است و این محال است:
انها غیر قابله للنسخ فان انتساخها عین فساد التکوین و هو محال.
سنت الهی امتحان، به همان صورتی که در میان جوامع و امتهای گذشته همچون امتهای نوح، عاد، ثمود، ابراهیم، لوط، شعیب و موسی(ع) جاری شده است، در میان جوامع و امتهای کنونی و آینده نیز جاری خواهد شد.
امام علی(ع) بعد از آنکه در سال 35ه..ق، مردم مدینه با او به عنوان خلیفه بیعت کردند و آن حضرت رسماً مسؤولیت حکومت را پذیرفت، در سخنرانی عمومی خود خطاب به امت اسلامی درباره امتحانهای اجتماعی سرنوشتسازی که در پیش است، به این صورت هشدار داد و فرمود: الا و ان بلیتم قد عادت کهیأتها یوم بعث نبیه صلی الله علیه و آله و الذی بعثه بالحق لتبلبلن بلبله و لتغربلن غربله و لتساطن سوط القدر حتی یعود اسفلکم اعلاکم و اعلاکم اسفلکم و لیسبق سابقون کانوا قصروا و لیقصرن سباقون کانوا سبقوا...
بدانید که روزگار دگر باره شما را در بوته آزمایش ریخت، مانند روزی که خدا پیامبر(ص) شما را برانگیخت. به خدایی که او را به راستی مبعوث فرمود، به هم خواهید درآمیخت و چون دانه که در غربال ریزند، یا دیگافزار که در دیگ ریزند، روی هم خواهید ریخت، تا آنکه در زیر است زبر شود و آن که بر زبر است به زیر در شود و آنان که واپس ماندهاند پیش برانند و آنان که پیش افتادهاند واپس مانند.
به هر حال نه فقط افراد که اقوام و ملتها نیز همواره مشمول آزمایش الهیاند. کیفیت آزمایش امتها نیز به توانمندیها، آرمانها و داعیههای آنان وابسته است.
انقلاب مردم ایران داعیهای بزرگ دارد؛ داعیهای جهانی و بشری. این انقلاب خود را در راستای انقلاب بزرگ مهدوی تعریف کرده است. بنابراین آزمونهای آن نیز سختتر و طاقتفرساتر از سایر جوامع، امتها و حکومتهاست.
بسیاری از ما در نگاه نخست ممکن است تصور کنیم مردمی که اهل مبارزه و جنگ و جهاد در راه خدا بودهاند و در این راه هزاران تن از بهترین جوانان و عزیزان خود را فدا کردهاند و سختیهای اقتصادی و معیشتی فراوانی را در راه پیروزی حق تحمل کردهاند، دیگر به آزمون و امتحان نیازی ندارند و لطف خدا اقتضا میکند حکومتی اسلامی که به پشتوانه چنین زحمات و تلاشهایی برپا شده است، خود به خود از همه آسیبها در امان بماند! اما حقیقت و واقعیت نظام عالم و تقدیر الهی چیزی غیر از این است.
یکی از مقدرات الهی این است که همه بندگان و همه گروهها و جوامع مورد آزمایش قرار گیرند. این سنت خدا و تخلفناپذیر است. هیچ انسان و هیچ جامعه و هیچ گروهی از آزمون الهی در امان نیست؛ بلکه صدها و هزاران آزمون و امتحان را باید پشت سر گذاشت تا به منزلگه مقصود رسید. با شرکت در یک کلاس و موفقیت در آزمون پایانی آن نمیتوان مدعی رسیدن به هدف مطلوب و نهایی شد. سال به سال باید در کلاسهای بالاتر شرکت کرد و هرچه بالاتر رویم، آزمونها جدیتر و دشوارتر خواهند شد. مگر آنکه بخواهیم از شرکت در مراحل بالاتر تحصیلی انصراف دهیم و ناتوانی خود را از ادامه تحصیل اعلام کنیم؛ اما اگر خواستار رسیدن به قلههای علمی هستیم باید همه آزمونهای مربوط را با موفقیت پشت سر بگذاریم. هر کس که در هر زمینهای ادعایی داشت، باید متناسب با آن ادعا آزمایش شود.
