کشته شدن دو افسر مرزبانی مصر در عملیات مقابله با استخراج غیرمجاز طلا از وضعیت ناگوار امنیت در جنوب مصر پرده برداشت. جوان آنلاین: در اوایل نوامبر ۲۰۲۶، ارتش مصر اعلام کرد دو افسر مرزبانی در جریان عملیات مقابله با استخراج غیرمجاز طلا در جنوب کشور کشته شدهاند. کشته شدن این دو افسر عالیرتبه که یکی از آنها یک سرهنگ تمام و فرمانده ستاد گارد مرزی منطقه جنوبی و دیگری سرهنگ دوم و فرمانده یکی از واحدهای عملیاتی بود پرسشهای زیادی را در زمینه پشت پرده این رویداد و وضعیت امنیتی جنوب مصر بر سر زبانها انداخت.
به گزارش تسنیم، حدود یک هفته بعد، نشست «ابراهیم العرجانی»، چهره امنیتی قبیله طرفدار دولت در شبه جزیره سینا و سازمان دهنده معروف قبایل طرفدار حکومت در کشور همراه با نمایندگان دولت و جوامع محلی به طرحی برای صدور مجوز فعالیت معدنکاران و رسیدگی به پرونده بازداشتشدگان انجامید. فاصله کوتاه این دو خبر نشان میدهد که افزایش فعالیتهای غیر رسمی معدنی با محوریت استخراج طلا به نقطه بحرانی نزدیک شده است و به همین خاطر دولت مصر برای کنترل معادن به همکاری کسانی نیاز دارد تا بتواند علاوه بر سازماندهی کار جوامع محلی، به دولت در تثبیت وضعیت امنیتی کمک کند.
استخراج غیرقانونی طلا و معیشت معدنکاران در جنوب مصر
منطقه صحرای شرقی مصر به ویژه مناطق نزدیک به مرز سودان و منطقه مورد منازعه مثلث حلایب یکی از مناطق غنی در حوزه ذخایر طلا محسوب میشوند. این منطقه که از مرسیعلم تا شلاتین گسترده شده است طی سالهای اخیر مورد توجه دو طرف بوده است. طرف اول را میتوان دولت مصر دانست. دولت مصر هم اکنون تقریبا تمامی زمینهای نوار جنوب شرقی مصر را ملی و یا نظامی اعلام کرده است. قاهره هم اکنون از طریق شرکت دولتی «السکری»، در نزدیکی مرسیعلم، در سال ۲۰۲۵ در حدود ۵۰۰ هزار اونس طلا استخراج کرده است.
همچنین شرکتهای دولتی دیگر همچون شرکت دولتی شلاتین، تولید طلای خود را از ۲۶۶ کیلوگرم در سال ۲۰۲۰ به ۹۵۰ کیلوگرم در سال ۲۰۲۵ رساندهاند. دولت مصر همچنین طی سالهای ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ بلوکهای معدنی جدیدی را برای اکتشاف و استخراج و جذب سرمایه گذاری خارجی توسط شرکتهای بینالمللی به مزایده گذاشته است.
طرف دوم را میتوان معدن کاران خرد دانست. در این منطقه بهرهبرداری صنعتی و استخراج کوچکمقیاس در یک پهنه معدنی همواره جریان داشته است. برای شماری از ساکنان جنوب، از جمله اعضای قبایل عبابده و بشاریه، این کار بر شناخت زمین و تجربه محلی تکیه دارد. همچنین برخی شرکتها همچون شلاتین در کنار بهرهبرداری از ذخایری مانند بلوک ایقات، از سالها پیش میکوشند استخراجکنندگان غیررسمی را وارد چارچوب مجوز و فروش قانونی کند. [۲]کشور مصر، کشور سودان، قاچاق، عبدالفتاح السیسی.
وقوع جنگ سودان از سال ۲۰۲۳ و فروپاشی اقتصاد این کشور و معیشت میلیونها سودانی در کنار رونق گرفتن شبکههای قاچاق طلا و استفاده از آن در تأمین مالی عملیات نظامی سبب شد فعالیت غیر قانونی در معادن سودان برای بسیاری به تنها راه فرار از فقر و فلاکت مبدل شود. این مسئله همچنین به افزایش عمق و دامنه بازار طلای قاچاق، گسترش شبکههای غیرقانونی معاملات طلا و در نتیجه ورود شماری از معدنکاران سودانی به جنوب مصر و ادغام برخی از شبکههای سنتی معدن کاری طلا در این شبکههای فراملی شد.
این مسئله در ادامه سبب شد تا مسئله استخراج طلا در جنوب مصر از یک مسئله خرد به یک چالش امنیتی برای قاهره تبدیل شود چرا که بر خلاف سالهای پیش، شبکههای معدنی جدید که معدن کاران غیربومی و خارجی را نیز به خود جذب کرده بودند از طریق شبکههایی خارج از نظارت دولت مصر به فعالیت میپرداختند و جنوب مصر را در شبکههای قاچاق طلا و جرایم سازمان یافته فراملی ادغام میکردند.
بسیاری از خبرنگاران مصری، این شبکهها را با نیروهای پشتیبانی سریع و حمیدتی در سودان مرتبط دانستهاند. این مسئله علاوه بر آسیب زدن به طرحهای دولت مصر برای افزایش سرمایه گذاری خارجی در بخش طلا، خطرات امنیتی زیادی را برای مصر ایجاد کرده است. در حقیقت این روند سبب شد دولت مصر در ابتدا سیاست مشت آهنین را برای مقابله با این پدیده در پیش بگیرد. قاهره در ابتدا در ۱۰ اکتبر با بمباران هوایی مناطق تجمع معدنچیان غیر قانونی شمار زیادی از آنان را به قتل رساند.
قاهره همچنین در فاصله ژوئن و اکتبر ۲۰۲۶ عملیاتی تحت عنوان «سپر جنوب» را برای مقابله با تجارت غیرقانونی طلا انجام داد. این عملیات در ماه اکتبر ۲۰۲۶ با کشته شدن تعدادی از افسران و سربازان مرزبانی مصر از جمله رئیس ستاد مرزبانی جنوب و بازداشت ۱۵۱ تبعه مصر و ۵۴۰ تبعه پایان یافت و به نظر میرسد محدودیتهای دولت مصر در مقابله با این پدیده را آشکار کرد. [۳]این محدودیتها و بروز برخی تنشهای اجتماعی در مناطق مرزی سبب شده است قاهره سیاست جدیدی را برای حل و فصل مسائل امنیتی ناشی از قاچاق طلا در جنوب این کشور در پیش بگیرد.
نقش العرجانی در سازماندهی روند استخراج طلا
ابراهیم العرجانی یکی از چهرههای امنیتی-اقتصادی از بدویهای صحرای سینا و نزدیک به دستگاههای امنیتی مصر است. وی که پیش از این دارای سوءپیشینه امنیتی و قضایی بود طی سالهای ۲۰۱۷ تا کنون با تأسیس «اتحادیه قبایل سینا» تلاش کرد نقش نیروهای معین برای ارتش و نیروهای امنیتی را در مقابل با داعش ایفا کند.
وی با تأسیس شرکتهای مختلف در مصر و حضور در پروندههای امنیتی و اقتصادی، نقش امنیتی خود در این کشور را افزایش داده است و به چهرهای مورد اعتماد در ساختار امنیتی تبدیل شده است.
یکی از نمودهای این مسئله نقش شرکت وی در رسوایی مصادره هواپیمای حامل سلاح و طلای مصری در زامبیا در اوت ۲۰۲۳ و اتهامات وارده به شرکت وی در خصوص اخذ رشوه و هزینههای سرسام آور از آوارگان فلسطینی مسافر به مصر بود.
العرجانی همچنین از سال ۲۰۲۴ اتحادیهای تحت عنوان «اتحادیه قبایل عربی» را تأسیس کرده است. این اتحادیه اجتماعی-امنیتی تلاش دارد تا به عنوان میانجی میان قبایل عربی بدوی مرزنشین در مرزهای مصر با کشورهای همسایه و دولت مرکزی و ابزاری برای بسط کم هزینه و با بهره وری بالاتر سلطه دولت بر این مناطق تبدیل گردد. این اتحادیه سبب شده است که العرجانی در حال حاضر به عنوان یک شخصیت مورد اعتماد حاکمیت و قبایل، مسئولیت پرونده قاچاق طلا در این مناطق را در دست بگیرد.
العرجانی در راستای حل این مسئله با موافقت دولت مصر توانست مسئولان دولتی، نمایندگان مجلس و شماری از چهرههای محلی اسوان و ساحل دریای سرخ را برای مذاکره گرد هم بیاورد. [۴]با وجود برخی اعتراضات و عدم حضور نمایندگان برخی قبایل، این مذاکرات در نهایت منجر به ایجاد سازوکاری جدید در حوزه استخراج معادن طلا با مشارکت بخشهای حاکمیتی و مردمی شد.
بر این اساس دولت مصر با آزادی بازداشت شدگان مصری دارای پروندههای قضایی در حوزه معدن کاری غیرقانونی موافقت کند و مقرر شد «سازمان توسعه پایدار آینده مصر» که یک سازمان توسعهای تابعه ریاست جمهوری است، با تأسیس یک شرکت، سازماندهی معدن کاران خرد این مناطق و اعطای مجوز به آنان را بر عهده بگیرد. این مسئله از یک سو سبب خواهد شد که معدن کاران بومی در ساختار رسمی ادغام شوند و با همکاری این گروهها با دولت و نیروهای امنیتی، راه را برای گسترش شبکههای غیرقانونی قاچاق طلا مسدود شود.
پیامدهای طرح دولت بلندمدت بر امنیت ملی مصر
طرح جدید مصر برای سازماندهی فعالیتهای معدنی نشان دهنده افزایش خطرات امنیتی این قبیل مشاغل برای امنیت مصر است. با این وجود قاهره مجبور شده است به جای پیگیری راه حلهای امنیتی، به راه حلی تلفیقی برای مقابله با این پدیده روی بیاورد. گسترش اختیار نهادهای رسمی زمانی امنیت جنوب را تقویت میکند که مسیر قانونی برای معدنکار کوچک قابل استفاده باشد.
شرایط روشن صدور مجوز، قیمت خرید متناسب با بازار و پرداخت بهموقع، وابستگی کارگران به پیشپرداخت واسطههای غیررسمی را کاهش خواهد داد. ثبت هویت بهرهبردار نیز روشن میکند مسئول ایمنی کارگران و آلودگی ناشی از فرآوری کیست. [۵]این طرح هم اکنون در مصر با نگرانیهایی در خصوص افزایش بی رویه قدرت عرجانی، ترویج قبیلهگرایی از طریق دولت و از هم پاشیده شدن شیرازه دولت همراه است، ولی حکومت السیسی در حال حاضر نیاز دارد تا جوامع محلی حاشیه نشین و محروم مرز نشین را راضی نگاه دارد. این مدل در نهایت میتواند به افزایش حضور امنیتی دولت و نهادهای امنیتی مصر در مناطق جنوبی این کشور منجر شود.
نویسنده: احمد بروایه، کارشناس مسائل غرب آسیا و شمال آفریقا
پانوشت:
[۱]https://gate.ahram.org.eg/News/۵۹۷۹۱۹۱.aspx
https://www.reuters.com/world/africa/egypt-set-up-state-backed-company-license-artisanal-gold-miners-free-detainees-۲۰۲۶-۱۱-۱۳/
[۲]https://www.anglogoldashanti.com/portfolio/africa/sukari-egypt/
https://smrc.com.eg/media/۵floxznw/smrc-brochure.pdf
https://emra.gov.eg/shalateen-company-for-mineral-resources
[۳]https://www.masrawy.com/news/news_egypt/details/۲۰۲۶/۱۱/۵/۳۰۷۴۳۴۳/
https://www.reuters.com/world/africa/two-egyptian-army-officers-killed-gold-mining-crackdown-southern-border-military-۲۰۲۶-۱۱-۰۵/
[۴]https://www.newarab.com/analysis/state-within-state-inside-egypts-union-arab-tribes
[۵]https://eipr.org/en/press/۲۰۲۶/۰۹/new-eipr-paper-examines-future-egypt%E۲%۸۰%۹۹s-transformation-parallel-government-managing