۲ جنگ اخیر نشان داد معادله بازدارندگی کشور به شکل کنونی و متعارف آن مؤثر نیست جوان آنلاین: برای دههها، سیاست هستهای ایران بر نوعی موازنه دشوار استوار بود. حفظ توانمندیهای فنی و هستهای، ماندن در چارچوب پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای (NPT) و خودداری از حرکت به سمت ساخت بمب اتم. تهران امیدوار بود بتواند با حفظ این رویکرد، هم از ظرفیتهای راهبردی فناوری هستهای برخوردار باشد و هم از هزینههای سیاسی، اقتصادی و امنیتی تسلیحاتی شدن آن اجتناب کند. اما تحولات ماههای اخیر نشان میدهد، این معادله درحال تغییر است. شاید اکنون مهمترین پرسش برای تهران دیگر این نباشد که چگونه در چارچوب نظم هستهای موجود باقی بماند، بلکه این باشد که آیا این نظم اساساً قادر است امنیت ایران را تضمین کند؟
اظهارات هفتههای اخیر درباره تغییر دکترین دفاعی، بررسی خروج از NPT و ضرورت بازتعریف مؤلفههای بازدارندگی، نشانهای از ورود سیاست امنیتی ایران به مرحلهای تازه است. هفته گذشته سخنگوی ارتش از حرکت به سمت دکترین تهاجمی، تغییر روشهای نبرد و امکان پاسخگویی بدون محدودیت جغرافیایی سخن گفت. سه روز بعد نیز مجلس خبرگان در بیانیهای، بازنگری در دکترین دفاعی و بررسی خروج از NPT را ضرورتی اجتنابناپذیر توصیفکرد. این تحولات را نمیتوان مجموعهای از اظهارنظرهای پراکنده دانست. آنها بازتاب شکلگیری پرسشی بنیادی درباره کارآمدی راهبرد امنیتی گذشته ایران هستند.
لزوم تغییر بازدارندگی
یکی از مهمترین درسهای تجربه نظامی اخیر برای ایران، محدودیتهای الگوی سنتی بازدارندگی است. راهبرد دفاعی تهران تا پیش از این عمدتاً بر ترکیبی از توان موشکی، ظرفیتهای نامتقارن، عمق راهبردی منطقهای و امکان پاسخ متقابل استوار بود. منطق این راهبرد آن بود که هرگونه حمله به ایران با واکنشی مواجه شود که هزینه اقدام نظامی را برای مهاجم افزایش دهد. با این حال، حملات به تأسیسات و زیرساختهای راهبردی کشور نشان داد، برخورداری از توان پاسخ متقابل، مانع وقوع حمله نمیشود.
در واقع، میان توانایی پاسخدادن به یک حمله و توانایی جلوگیری از وقوع آن تفاوت وجود دارد. بازدارندگی زمانی موفق است که طرف مقابل پیش از تصمیم به اقدام نظامی، هزینههای احتمالی آن را غیرقابل قبول ارزیابی کند. اگر یک بازیگر تصور کند، میتواند ضربهای وارد کند و سپس با پذیرش هزینهای محدود از میدان خارج شود، اعتبار بازدارندگی طرف مقابل با چالش مواجه خواهد شد.
از همین منظر، سخنان سخنگوی ارتش درباره حرکت به سمت دکترین تهاجمی اهمیت پیدا میکند. این موضع نشان میدهد، تهران درحال فاصله گرفتن از الگوی واکنشی و حرکت به سمت راهبردی است که در آن سرعت، گستره و هزینه پاسخ نظامی اهمیت بیشتری پیدا میکند. البته تهاجمیترشدن دکترین به معنای آغاز جنگ یا کنار گذاشتن دفاع نیست، بلکه میتواند به معنای تغییر محاسبات طرف مقابل از طریق افزایش هزینه تجاوز باشد. اما مسئله به بازنگری در توان متعارف نظامی محدود نمیشود. پرسش دشوارتر آن است که آیا ابزارهای متعارف بازدارندگی برای جلوگیری از تکرار حملات کافی هستند؟ همین پرسش، موضوع هستهای را دوباره به مرکز محاسبات امنیتی ایران بازگردانده است.
تعهد بدون تضمین امنیت؟
مهمترین استدلال بازنگری در سیاست هستهای ایران، تجربه حمله به تأسیساتی است که کشور سالها برصلحآمیز بودن فعالیتهای آنها تأکید کرده بود. ایران عضو پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای بود، نظارتهای بینالمللی را پذیرفته و بارها بر ماهیت غیرنظامی برنامه هستهای خود تأکید کرده بود. با این حال، این تعهدات مانع حمله نظامی به تأسیسات هستهای کشور نشد. همین واقعیت، پرسش سیاسی و راهبردی مهمی را ایجاد میکند: اگر عضویت در پیمان، پذیرش نظارتهای بینالمللی و خودداری از ساخت سلاح هستهای نتواند مانع حمله به زیرساختهای راهبردی یک کشور شود، چه انگیزهای برای ادامه این محدودیتها باقی میماند؟
این همان پارادوکسی است که اکنون در محاسبات تهران برجسته شده است. کشوری که از مزایای عضویت در نظام منع اشاعه برخوردار است، انتظار دارد در مقابل، امنیت و حقوق هستهای آن نیز مورد احترام قرار گیرد. هنگامی که این توازن از بین برود، طبیعی است که انگیزه بازنگری در تعهدات افزایش یابد.
بیانیه اخیر مجلس خبرگان را باید در همین چارچوب ارزیابی کرد. اهمیت این موضع در درخواست بررسی خروج از NPT نیست، بلکه در این واقعیت است که موضوع بازنگری در دکترین هستهای اکنون به سطحی فراتر از بحثهای کارشناسی و مواضع برخی نمایندگان رسیده است. البته این بیانیه به معنای اتخاذ تصمیم رسمی برای خروج نیست و تصمیمگیری در این زمینه مستلزم طی مسیرهای قانونی و سیاسی مربوط است. همچنین وزارت خارجه ایران پیشتر تأکید کرده بود که تهران از تعهدات خود در NPT خارج نشده، هرچند شرایط پس از حملات، اجرای معمول ترتیبات پادمانی را مختل کرده است.
هستهای شدن
در چنین شرایطی، بحث بازدارندگی هستهای معنای متفاوتی پیدا میکند. برای سالها، ساخت سلاح هستهای در سیاست رسمی ایران جایگاهی نداشت و ملاحظات شرعی، سیاسی و امنیتی در مخالفت با آن مورد تأکید قرار میگرفت. اما اکنون بخشی از محاسبات راهبردی ممکن است به این سمت حرکت کند که آیا هزینه نداشتن بازدارندگی هستهای از هزینه دستیابی به آن بیشتر شده است؟
اظهارات سخنگوی سپاه پاسداران درباره آمادگی برای ایجاد ظرفیتهای لازم در صورت تصمیم نظام به تغییر دکترین هستهای، از این جهت قابل توجه است. این موضع بهتنهایی نشانه تصمیم برای ساخت سلاح هستهای نیست، اما نشان میدهد چنین تغییری دیگر موضوعی کاملاً خارج از دامنه بحثهای رسمی نیست.
در اینجا باید میان حفظ توان فنی هستهای، حرکت به سمت آستانه تسلیحاتی، خروج از NPT و ساخت واقعی سلاح هستهای تفاوت قائل شد. اینها مراحل متفاوتی هستند و عبور از یکی به معنای انتخاب دیگری نیست. با این حال، نمیتوان انکار کرد، تداوم تهدیدهای نظامی و فقدان تضمینهای امنیتی ممکن است محاسبات ایران را به سمت گزینههایی سوق دهد که پیشتر هزینههای آنها بیش از منافع احتمالی ارزیابی میشد. دیگر نمیتوان از تهران انتظار داشت بدون دریافت تضمینهای معتبر، برای همیشه هزینههای یکجانبه خویشتنداری را بپذیرد.
واقعیت این است که سیاست هستهای ایران نمیتواند مستقل از محیط امنیتی آن تعریف شود. امریکا و متحدانش باید بپذیرند فشار و تهدید قادر به حفظ این وضعیت نیست. درخواست از ایران برای پایبندی به محدودیتهای هستهای، زمانی میتواند نتیجهبخش باشد که در مقابل، امنیت تأسیسات، حقوق هستهای و منافع راهبردی کشور نیز به شکلی معتبر تضمین شود.
دیپلماسی زمانی معنا پیدا میکند که دو طرف احساس کنند از مسیر مذاکره چیزی بیش از آنچه از طریق تقابل به دست میآورند، کسب خواهند کرد. نمیتوان از ایران خواست در برابر تهدیدهای نظامی خویشتنداری کند، اما همزمان امکان حمله مجدد به زیرساختهای راهبردی آن را باز گذاشت. چنین معادلهای نه پایدار است و نه میتواند مبنای یک توافق بلندمدت باشد.
در نهایت، تحولات روزهای اخیر را باید نشانهای از پایان اعتبار بدیهی و تغییرناپذیر بودن دکترین هستهای پیشین ایران دانست، نه لزوماً اعلام تصمیم قطعی برای ساخت بمب اتم. تهران اکنون با این محاسبه مواجه است که آیا ادامه خویشتنداری، بدون برخورداری از تضمینهای امنیتی واقعی، همچنان به نفع بقای راهبردی کشور است یا خیر. پاسخ به این پرسش میتواند آینده سیاست هستهای ایران و حتی معماری امنیتی خاورمیانه را دگرگون کند. شاید مهمترین پیام تحولات کنونی برای غرب این باشد: باید شرایطی فراهم شود که خویشتنداری برای تهران نیز یک انتخاب عقلانی و سودمند باقی بماند. درغیر این صورت، اصرار بر حفظ وضع موجود بدون تغییر رفتار طرف مقابل تغییرات بنیادی در دکترین دفاعی ایران را رقم خواهد زد.