گاهی دانشآموز با جسم سالم از مدرسه به خانه برمیگردد، اما چیزی در روح و اعتمادبهنفسش شکسته شده. نه کبودی روی دستش دیده میشود، نه اثری از ضربه روی صورتش مانده. گاهی دانشآموز با جسم سالم از مدرسه به خانه برمیگردد، اما چیزی در روح و اعتمادبهنفسش شکسته شده. نه کبودی روی دستش دیده میشود، نه اثری از ضربه روی صورتش مانده. فقط یک جمله تحقیرآمیز شنیده، در مقابل همکلاسیهایش کوچک شده یا با کلماتی روبهرو شده که هیچ کودکی نباید از زبان معلمش بشنود. این زخمها، نه در دفتر انضباطی ثبت میشود و نه لزوماً به چشم میآید، حتی کودک توان بیانش را ندارد، اما همین زخمها تا سالها با دانشآموز میمانند.
کم نیستند فیلمها و تصاویری که هر از گاهی از تنبیه بدنی دانشآموزان در کلاسهای درس منتشر میشوند. هر بار انتشار چنین تصاویری، موجی از نگرانی و اعتراض خانوادهها را به دنبال دارد و بار دیگر این سؤال را پیش میکشد که امنیت دانشآموزان در محیطی که باید امنترین فضای رشد یا دگیری آنها باشد، تا چه اندازه جدی گرفته شده؟ اما این تمام ماجرا نیست، خشونت کلامی را هیچ دوربینی ثبتش نمیکند، تحقیر، توهین، فریادهای مکرر، تهدید و کلماتی که میتوانند به همان اندازه تنبیه بدنی، روح و روان یک کودک را آزرده کنند، هیچکس نمیبیند.
همه آسیبهای مدرسه قرار نیست کبودی و جراحتی داشته باشد. گاهی یک دانشآموز بهتدریج از حضور در کلاس گریزان میشود، دیگر میلی به پاسخ دادن ندارد، از اشتباه کردن میترسد و حتی اعتمادش را به تواناییهای خودش از دست میدهد. ممکن است خانواده فقط با کودکی روبهرو شود که صبحها برای رفتن به مدرسه بیتابی میکند، از معلمش میترسد یا دیگر شور و اشتیاقی برای آموختن ندارد. در چنین شرایطی، آیا میتوان همه این نشانهها را به بیعلاقگی دانشآموز به درس و مدرسه نسبت داد؟ بدون شک نه! اگر آموزشها جذاب باشد کودک هر روز با میل و رغبت سر کلاس درس حاضر میشود.
البته نمیتوان همه مدارس و کلاسهای درس را با چنین تصویری توصیف کرد. کم نیستند معلمانی که با وجود دشواریها، کمبود امکانات و حتی فشارهای معیشتی، با عشق و مسئولیتپذیری برای رشد دانشآموزان وقت میگذارند و کلاسهایی سرشار از نشاط، احترام یا دگیری میسازند. بدون شک تلاش چنین معلمانی ارزشمند و شایسته قدردانی است. اما وجود چنین تجربههای موفقی نباید ما را از واقعیتهای تلخ برخی کلاسهای درس غافل کند. وقتی حتی یک دانشآموز در محیط مدرسه احساس تحقیر، ناامنی یا ترس میکند، نمیتوان با استناد به عملکرد خوب سایر مدارس، از کنار مسئله گذشت.
از سوی دیگر، نمیتوان شرایط دشوار معلمان را نیز نادیده گرفت. حقوق و دریافتی نامتناسب با مسئولیتهای سنگین، تراکم بالای کلاسها، فشارهای کاری، کمبود امکانات و نبود حمایتهای حرفهای، اداره کلاس را برای بسیاری از معلمان دشوار کرده است. معلمی که باید همزمان به آموزش، تربیت، مدیریت رفتار و نیازهای متفاوت دهها دانشآموز رسیدگی کند، به حمایت و امکانات بیشتری نیاز دارد. اما این دشواریها، هرچند واقعی و قابلتوجهند، نمیتوانند توجیهی برای تحقیر، توهین یا تنبیه بدنی دانشآموزان باشند. حفظ حرمت و امنیت کودک، خط قرمزی است که نباید تحت هیچ شرایطی از آن عبور کرد.
در چنین شرایطی، موضوع پیشبینی امکان نصب دوربین مداربسته در کلاسهای درس در آییننامه جدید اجرایی مدارس نیز اهمیت پیدا میکند. علیرضا کربلایی، عضو شورای عالی آموزشوپرورش از پیشبینی این امکان در آییننامه جدید خبر داده و گفته که با تصویب شورای مدرسه، نصب دوربین در کلاس درس امکانپذیر خواهد بود. به گفته او، تاکنون استفاده از دوربینها بیشتر به فضاهایی مانند راهروها و حیاط مدارس محدود بوده، اما در آییننامه جدید، کلاسهای درس نیز مورد توجه قرار دارند. او همچنین روشنشدن سوءتفاهمها و بررسی اتفاقاتی مانند تنبیه بدنی دانشآموزان را از کارکردهای احتمالی این دوربینها دانسته است.
بیتردید ثبت و مستندسازی اتفاقات کلاس درس میتواند در روشنشدن حقیقت و رسیدگی به شکایتها مؤثر باشد. وقتی ادعایی درباره رفتار نامناسب یک معلم یا برخوردی آسیبزا با دانشآموز مطرح میشود، وجود شواهد میتواند مانع از نادیدهگرفتن ماجرا یا گرفتارشدن افراد در قضاوتهای یکطرفه شود. از این منظر، دوربین میتواند ابزاری برای نظارت و پاسخگویی باشد. اما آیا با نصب دوربین میتوان خیال خانوادهها را از امنیت فرزندانشان راحت کرد؟
واقعیت این است که دوربین، هرچند میتواند بخشی از اتفاقات را ثبت کند، قادر نیست همه آسیبهای تربیتی و روانی را نشان دهد. کدام دوربین میتواند ترسی را که در دل یک دانشآموز از تحقیرشدن شکل گرفته ثبت کند؟ کدام تصویر میتواند اثر یک جمله توهینآمیز یا سرزنش مداوم را بر اعتمادبهنفس یک کودک نشان دهد؟
آنچه بیش از نصب دوربین مداربسته اهمیت دارد، ساختن مدرسهای است که در آن احترام به دانشآموز به یک اصل تربیتی تبدیل شده باشد، نه اینکه صرفاً با ترس از ثبت تصاویر، رفتارهای نامناسب کنترل شوند. این مسیر به سازوکارهای مؤثر برای ثبت و پیگیری شکایتهای دانشآموزان و خانوادهها، حضور مشاوران توانمند، حضور مستمر بازرس، آموزش مهارتهای ارتباطی و تربیتی به معلمان و حمایت حرفهای و معیشتی از آنها نیاز دارد. مدرسه باید هم برای دانشآموز و هم برای معلم محیطی امن باشد. امنیتی که در آن دانشآموز از تحقیر و خشونت در امان بماند و معلم نیز برای انجام درست مسئولیت خود از حمایت و امکانات کافی برخوردار باشد.
حقیقت این است که مدرسه قرار بود پناهگاه کودکان باشد، نه جایی که از آن با اضطراب به خانه برگردند و روز بعد با اکراه دوباره به آن قدم بگذارند. اگر قرار است از تربیت نسلی آگاه، خلاق، بانشاط و برخوردار از اعتمادبهنفس سخن بگوییم، باید پیش از هر چیز به حالوهوای کلاسهای درس و کیفیت رابطه میان معلم و دانشآموز توجه کنیم. مدرسه زمانی به معنای واقعی کلمه جای امن کودکان است که دانشآموز برای آموختن به آن قدم بگذارد، نه برای تحملکردن و دوام آوردن.