جوان آنلاین: آزاده نظربلند، دبیرکل نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور در نشست خبری «روز کتاب، کتابخوانی و کتابدار نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور» که به مناسبت سی‌وچهارمین دوره هفته کتاب برگزار شد، با ارائه گزارشی از اقدامات نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور در فاصله دی‌ماه ۱۴۰۳ تا آبان‌ماه ۱۴۰۵، درباره رویکرد‌ها و برنامه‌های این نهاد در دوره جدید مدیریتی گفت: جهت‌گیری کلی نهاد در این دوره را می‌توان در گذار از الگوی «کتابخانه‌محور» به الگوی «جامعه‌محور» خلاصه کرد.
نظربلند افزود: در این رویکرد، فقط افزایش تعداد کتابخانه‌ها مبنای عملکرد و ارزیابی اثرگذاری آنها نیست و بلکه نیاز‌های جامعه، دسترسی عادلانه به منابع، کیفیت تجربه مخاطبان و میزان اثرگذاری خدمات، در کانون توجه قرار دارد. در این مسیر، مدیریت داده‌محور و تصمیم‌گیری مبتنی بر اطلاعات نیز یکی از مهم‌ترین ارکان فعالیت نهاد بوده است.
وی با اشاره به اینکه این تغییر رویکرد در چهار مسیر اصلی عملیاتی شده است، بیان کرد: نخستین محور، بازتوزیع نقاط خدمت در مناطق جغرافیایی کشور با اولویت مناطق کم‌برخوردار و فاقد کتابخانه بوده است. در توسعه فضا‌های کتابخانه‌ای تلاش کرده‌ایم مناطقی را در اولویت قرار دهیم که پیش از این از امکانات کتابخانه‌ای محروم بوده‌اند.
دبیرکل نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور افزود: رایگان‌سازی و یکپارچه‌سازی دسترسی به خدمات کتابخانه‌ای، دومین محور فعالیت نهاد بوده است. عضویت در کتابخانه‌های عمومی، امانت کتاب و استفاده از فضا‌های عمومی و خدمات رایگان فرهنگی کتابخانه‌ها، امکان‌پذیر است، البته استفاده از برخی خدمات اختصاصی و برنامه‌های آموزشی ویژه، مستلزم پرداخت هزینه و حق عضویت مربوط به آنهاست.
وی افزایش نقش کتابداران و مخاطبان در انتخاب منابع کتابخانه‌ای را از دیگر اقدامات این مجموعه برشمرد و گفت: از رویکرد متمرکز خرید کتاب در ستاد مرکزی و ارسال منابع به کتابخانه‌ها فاصله گرفته‌ایم. اکنون کتابداران براساس فهرست‌های ارائه‌شده، نیاز‌های شناسایی‌شده اعضا و درخواست‌های مخاطبان، منابع موردنیاز کتابخانه خود را انتخاب و خریداری می‌کنند.
نظربلند، در ادامه با اشاره به تغییر مفهوم «کتابخانه» و «خدمات کتابخانه‌ای» افزود: در مدیریت کتابخانه‌ها، پیش‌تر مفهوم «نقطه دسترسی» یا «اکسس پوینت» مورد استفاده قرار می‌گرفت که در آن کتابخانه به‌عنوان یک فضای ثابت و مکان مشخص برای ارائه خدمات تعریف می‌شد، اما طی چند دهه اخیر، این مفهوم جای خود را به نقطه خدمت داده است. در رویکرد جدید، تلاش می‌شود خدمات به سمت مخاطبان هدایت شود و از ظرفیت فضا‌ها و زیرساخت‌های مختلف برای ارائه خدمات کتابخانه‌ای استفاده شود.
دبیرکل نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور با اشاره به کتابخانه‌های سیار و طرح‌هایی مانند پست کتاب و ارسال کتاب به مناطق عشایری، این اقدامات را نمونه‌هایی از توسعه خدمات خارج از فضای فیزیکی کتابخانه دانست و گفت: در حال حاضر، نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور ۴ هزار و ۴۸۶ نقطه خدمت با زیربنای بیش از یک‌ونیم میلیون مترمربع دارد.
وی افزود: از مجموع نقاط خدمت، ۳ هزار و ۲۱۴ نقطه در مناطق شهری و هزار و ۲۷۲ نقطه در مناطق روستایی قرار دارند. به این ترتیب، حدود ۷۲ درصد نقاط خدمت در مناطق شهری و ۲۸ درصد در مناطق روستایی مستقر هستند. همچنین طی ۲۲ ماه گذشته، تعداد نقاط خدمت نهاد ۱۵ درصد افزایش داشته که بخش مهمی از این رشد، ناشی از توسعه کتابخانه‌های سیار بوده است.
نظربلند با بیان اینکه ۶۸۶ نقطه خدمت از طریق کتابخانه‌های سیار پوشش داده می‌شوند، اظهار کرد: کتابخانه‌های سیار عمدتاً برای خدمت‌رسانی به مناطق محروم و روستا‌هایی در نظر گرفته شده‌اند که فاقد امکانات کتابخانه‌ای هستند. در بسیاری از این مناطق، هیچ مرکز یا خدمت فرهنگی دیگری نیز وجود ندارد. توسعه این کتابخانه‌ها نقش مهمی در افزایش دسترسی، تسهیل بهره‌مندی از منابع و تحقق عدالت فرهنگی داشته است.
رونمایی از ۳۴ کتابخانه سیار
وی همچنین از راه‌اندازی ۳۴ کتابخانه سیار هم‌زمان با سی‌وچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران خبر داد و گفت: این کتابخانه‌ها با اولویت استان‌هایی راه‌اندازی می‌شوند که تاکنون از ظرفیت کتابخانه سیار برخوردار نبوده‌اند. با اجرای این طرح، تمامی استان‌های کشور از خدمات کتابخانه‌های سیار بهره‌مند خواهند شد. در حال حاضر، ۱۴۳ کتابخانه سیار در کشور فعال هستند، همچنین برنامه‌ریزی کرده‌ایم تا پایان سال، دست‌کم ۱۰ کتابخانه سیار دیگر نیز به این ناوگان اضافه شود.
دبیرکل نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور بیان کرد: با اضافه‌شدن این خودروها، حدود ۳۵۰ نقطه خدمت جدید به شبکه خدمات کتابخانه‌ای کشور افزوده خواهد شد. این نقاط عمدتاً مناطقی هستند که تاکنون دسترسی مناسبی به خدمات کتابخانه‌ای نداشته‌اند. امیدواریم افزایش ظرفیت کتابخانه‌های سیار، زمینه مشارکت بیشتر صنایع، نمایندگان مجلس و خیرین را برای توسعه دسترسی هم‌وطنان مناطق محروم به کتاب و کتابخانه فراهم کند.
افتتاح ۷۰ کتابخانه جدید در کشور
نظربلند، در بخش دیگری از سخنان خود به توسعه کتابخانه‌های جدید اشاره کرد و گفت: از آبان‌ماه ۱۴۰۳ تا آبان‌ماه ۱۴۰۵، بیش از ۷۰ کتابخانه جدید با زیربنای مجموع بیش از ۲۵ هزار مترمربع در سراسر کشور به بهره‌برداری رسیده است.
وی با اشاره به شرایط دشوار کشور و آسیب‌دیدن برخی کتابخانه‌ها در جریان جنگ تحمیلی گفت: در ماه‌های گذشته، علاوه بر پیگیری برنامه‌های توسعه‌ای و ایجاد فضا‌های جدید، بازسازی کتابخانه‌هایی را نیز که در جریان جنگ آسیب دیده بودند، دنبال کرده‌ایم. حدود ۶۴ کتابخانه در این حوادث آسیب دیدند که بخشی از آنها با آسیب‌های کم و متوسط مواجه بودند و تلاش کردیم هرچه سریع‌تر به چرخه خدمت‌رسانی بازگردند.
وی در ادامه، بازطراحی فضا‌های کتابخانه‌ای را یکی دیگر از برنامه‌های جدی نهاد عنوان کرد و گفت: در قالب نهضت بازطراحی، تلاش می‌کنیم کتابخانه‌ها را به اکوسیستمی چندلایه تبدیل کنیم که امکان حضور، تعامل اجتماعی و تمرکز عمیق را برای مخاطبان فراهم کند. در این بازطراحی‌ها، شاداب‌سازی فضا‌ها مورد توجه ویژه قرار دارد و در کنار فضا‌های آرام برای مطالعه، امکاناتی مانند فضا‌های مشارکتی، اتاق‌های گفتوگو، بخش‌های اختصاصی کار، کارگاه‌های خلاقیت، محیط‌های یادگیری تعاملی و فضا‌های ویژه کودکان، نوجوانان و سالمندان پیش‌بینی می‌شود.
نظربلند، با اشاره به ضرورت شناخت بهتر نیاز‌ها و علایق نوجوانان اظهار کرد: یکی از چالش‌های جدی، شناخت سلیقه و ذائقه نوجوانان و فراهم‌کردن زمینه حضور و مشارکت بیشتر این گروه سنی در کتابخانه‌های عمومی است. در حال حاضر، میزان حضور نوجوانان در برخی کتابخانه‌ها متناسب با انتظارات نیست و به همین دلیل، پژوهشی را با هدف شناسایی علایق نوجوانان، عوامل مؤثر بر علاقه‌مندی آنها به کتاب و کتابخانه و راهکار‌های افزایش مشارکتشان سفارش داده‌ایم.
دبیرکل نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور با اشاره به طرح «شهرزاد» گفت: اخیراً طرحی با نام «شهرزاد» برای خرید منابع در حوزه ادبیات داستانی اجرا کردیم که با استقبال بسیار خوبی در کتابخانه‌های عمومی مواجه شد و اعتبار آن شامل تمام کتابخانه‌های سراسر کشور شد. در بسیاری از کتابخانه‌هایی که مراجعه کردیم، کتاب‌های خریداری‌شده در این طرح پیش از آنکه وارد قفسه شوند، روی میز امانت قرار می‌گرفتند و به امانت می‌رفتند و اصلاً وارد قفسه کتابخانه نمی‌شدند. یکی از نتایج این طرح این بود که منابع خریداری‌شده در حوزه ادبیات داستانی، حضور بانوان در کتابخانه‌ها را نیز جدی‌تر کرد و خانم‌ها این منابع را به‌صورت جدی به امانت گرفتند.
او همچنین از راه‌اندازی باشگاه کتابخوانی و کتاب‌دوستان با عنوان «هم‌خوان» خبر داد و افزود: یکی از مهم‌ترین اقدامات، ایجاد بستری برای امانت دیجیتال کتاب است که در حال توسعه و تدوین است. اعضای کتابخانه‌های عمومی کشور می‌توانند علاوه بر حضور در کتابخانه‌ها و امانت گرفتن کتاب، تجربه امانت دیجیتال را نیز داشته باشند. در دنیا پلتفرم‌هایی برای امانت الکترونیک کتاب وجود دارد، اما در ایران چنین پلتفرمی نداشتیم و این پلتفرم، نخستین پلتفرم در حوزه امانت دیجیتال کتاب خواهد بود.
