جوان آنلاین: هنوز ساعت به ۶ نرسیده، اما مقابل در چوبی صف شکل گرفته، دری که بر دیوار‌های کاهگلی نشسته و انگار قرار است بازدیدکنندگان را به دل روایتی از گذشته ببرد. آن سوی صف، موکبی برپاست و چای در استکان‌های کمر باریک دست‌به‌دست می‌شود. میان جمعیت، زوج جوانی با نوزادی چندروزه‌شان ایستاده‌اند، نگاه‌ها را به خود جلب می‌کنند. پدر، دلیل حضورشان را این‌گونه توضیح می‌دهد: «دوست دارم دخترم از همین حالا با حضرت فاطمه آشنا شود و گوش‌هایش روضه و سرگذشت بانوی بی‌نشان را بشنود.»
پیش از آغاز روایت، تمهیدی هم برای خانواده‌هایی که کودک خردسال همراه دارند در نظر گرفته شده، فضایی شبیه به مهدکودک، که والدین می‌توانند فرزندانشان را به آن بسپارند و با آسودگی خاطر به تماشای نمایش بنشینند. کمی آن‌طرف‌تر، صندلی‌هایی برای تماشاگران چیده شده تا نخستین بخش برنامه را از همان‌جا دنبال کنند. این بخش آغاز نمایشواره است.
آغاز روایت از یک کلاس درس
روایت با نمایش فیلمی درباره تاریخ شکل‌گیری یهودیت آغاز می‌شود. پس از آن، چند دختر دانش‌آموز در قالب یک کلاس درس حاضر می‌شوند و روی نیمکت‌های کلاس درس می‌نشینند. این صحنه زنده اجرا می‌شود، معلم تاریخ درس می‌دهد و دانش‌آموزان با سؤال‌های پی‌درپی‌شان، مسیر نمایش را پیش می‌برند. سؤال و جواب دانش‌آموزان و معلم، مقدمه‌ای است برای ورود به دالان‌هایی که قرار است ادامه این روایت را نه در قالب کلمات، بلکه با بازی بازیگران پیش چشم مخاطبان زنده کنند. با پایان این بخش از اجرا، روایت شکل دیگری به خود می‌گیرد. مخاطبان از فضای ابتدایی عبور می‌کنند و در دالان‌های دیگری حاضر می‌شوند. اینجا خبری از تماشای یک نمایش روی صحنه‌ای ثابت نیست. مخاطب قدم‌به‌قدم پیش می‌رود و در هر دالان، با روایتی تازه مواجه می‌شود، گویی تاریخ، از قاب کتاب‌ها بیرون آمده و در چند قدمی او جان گرفته‌است.
در میان این روایت‌ها، برخی صحنه‌ها بیش از آنکه چشم را به تماشا وادار کنند، دل را درگیر خود می‌کنند. هر چه روایت به ماجرای خانه حضرت علی (ع) و حضرت فاطمه (س) نزدیک‌تر می‌شود، حال‌وهوای نمایش تغییر می‌کند. صحنه آتش گرفتن در خانه و هجوم به در چوبی آن، از لحظات اندوهناک نمایشواره است، جایی که با هر ضربه و هر فراز از روایت راوی، صدای گریه از میان جمعیت بلند و بلندتر می‌شود. زن و مرد، هرکدام در گوشه‌ای از دالان، تاب شنیدن روایت را ندارند و اشک‌هایشان بی‌اختیار جاری می‌شود. همان موقع است که راوی، ابیاتی را می‌خواند که انگار قرار است تمام غربت آن روز‌ها را در چند مصرع به تصویر بکشد: «سَمت دیوار و در آنقدر هجوم آوردند، عاقبت پهلوی آن مادَر بیمار شِکست، توی آتش نگران بود و به خود می‌پیچید، استخوان‌های ضعیف تنش انگار شکست.» و آن لحظه که می‌گوید: «کاش در‌های مدینه وسطش میخ نداشت» این حرف راوی، صدای گریه عزاداران را تا به آسمان می‌برد. برخی نیز بی‌صدا و با اشک روی گونه‌شان، صحنه را دنبال می‌کنند. انگار در این دالان، فاصله میان روایت و مخاطب، به کمترین اندازه خود می‌رسد.
روایتی که به اشک می‌رسد
در میان تماشاگران، واکنش‌ها به آنچه در دالان‌های نمایشواره می‌گذرد، کم‌وبیش یکسان است، سکوت، تأثر و گاهی اشک‌هایی که مجال ماندن پیدا نمی‌کنند. آقای مهدی‌زاده، یکی از بازدیدکنندگانی که در جریان اجرای این بخش اشک از چشمانش جاری شده، از تأثیر نمایش بر حال و هوای خود می‌گوید: «این تئاتر واقعاً بر دلم نشست. عوامل اجرایی‌اش سنگ تمام گذاشتند و در تمام این فضا فقط داشتم به غربت امیرالمؤمنین و حضرت فاطمه فکر می‌کردم. چطور می‌شود در شهری و جایی که پیامبر بوده، امام علی (ع) بوده و حضرت فاطمه زهرا (س) حضور داشته‌اند، کسی به یاری دختر پیامبر نیاید و او این‌گونه به شهادت برسد؟! عجیب است و غمگین...»
برای بعضی از بازدیدکنندگان، جذابیت نمایشواره از همان شیوه روایت و بازسازی صحنه‌ها آغاز می‌شود. آقای جهانی که به پیشنهاد یکی از دوستانش با این رویداد آشنا شده، می‌گوید در ابتدا رایگان بودن چنین مجموعه‌ای از اجرا‌های نمایشی برایش باورکردنی نبوده است. او پس از تماشای نمایش، از کیفیت بازی‌ها و فضاسازی‌ها ابراز رضایت می‌کند: «آنچه روی صحنه اتفاق می‌افتد، به مخاطب کمک می‌کند وقایع را در ذهن خود مجسم کند.» به گفته او، بازسازی صحنه‌ها، از جمله ماجرای آتش گرفتن در خانه، چنان تأثیرگذار بوده که توانسته تصاویر روشنی از آن وقایع در ذهنش بسازد. خانم صدقی نیز از زاویه دیگری به تجربه بازدیدش نگاه می‌کند: «نمایشواره توانسته روایت روشنی از وقایع ارائه دهد، حتی برای کسانی که پیش از این آشنایی چندانی با موضوع نداشته‌اند.» به تعبیر او، مخاطبی که کوچک‌ترین اطلاعی از این ماجرا نداشته باشد نیز می‌تواند با تماشای اجرا، با آنچه روایت می‌شود آشنا شود. در میان بازدیدکنندگان، خانواده‌هایی هم دیده می‌شوند که ترجیح داده‌اند این تجربه را در کنار یکدیگر از سر بگذرانند. خانم حامدیان که به همراه خانواده پنج‌نفره‌شان به فرهنگسرای خاوران آمده، از تأثیر اجرای زنده بر ذهن مخاطب می‌گوید: «از اجرا لذت بردم. ما خانوادگی پنج نفره آمدیم. هیچ کتاب و هیچ فیلمی این واقعه را این‌قدر واقعی به ما نشان نداده بود.»
کار جمعی و نذر فرهنگی
برپایی نمایشواره‌ای با این وسعت و میزبانی از هزاران بازدیدکننده در هر سال، نیازمند همراهی و فعالیت جمعی گروهی از افراد است که کار را با انگیزه‌های اعتقادی و فرهنگی پیش می‌برند. حسن جعفری، مسئول گروه «بانوی بی‌نشان»، در توضیح روند فعالیت این مجموعه و در گفتوگو با «جوان» ابتدا از افزایش استقبال مخاطبان می‌گوید: «آمار بازدیدکنندگان حدود ۱۲ هزار نفر در دو سال پیش بود و سال گذشته به نزدیک ۱۸ هزار نفر رسید. پیش‌بینی می‌کنیم امسال میزبان ۲۵ هزار بازدیدکننده باشیم.»
جعفری در ادامه، درباره روند آماده‌سازی این مجموعه توضیح می‌دهد: «برای برپایی این نمایشواره، نزدیک به یک ماه و نیم تا دو ماه زمان صرف می‌شود، زمانی که در آن اعضای گروه، هر روز پس از ساعت کاری و تا پاسی از شب، مشغول ساخت دکورها، دیوار‌ها و فضا‌های نمایشی هستند.» به گفته او، این مجموعه نزدیک به ۲۰۰ عضو مستقیم دارد و با احتساب خانواده‌هایشان که در بخش‌های مختلف همکاری می‌کنند، شمار همراهان و خادمان آن به حدود ۴۰۰ نفر می‌رسد.
در چنین مجموعه‌ای که هر شب پنج سانس اجرا دارد و هر نوبت آن از ابتدا تا انتها نزدیک به دو ساعت طول می‌کشد، طبیعی است که سؤالی راجع به هزینه‌ها و دستمزد عوامل پیش بیاید. به‌ویژه آنکه بازدید از نمایشواره برای عموم مردم رایگان است و مخاطبان فقط باید از طریق سایت، ظرفیت حضور خود را رزرو کنند.
جعفری در پاسخ به این سؤال که دستمزد عوامل اجرایی از کجا تأمین می‌شود، توضیح می‌دهد: «اعضای گروه هیچ حقوقی دریافت نمی‌کنند و حضورشان را نوعی خدمت فرهنگی و ارادتی به اهل‌بیت (ع) می‌دانند.» او ادامه می‌دهد: «ما یک گروه کاملاً مردمی هستیم و تمام هزینه‌هایمان از طریق کمک‌های مردمی تأمین می‌شود.» البته به گفته او، در یکی دو سال اخیر برخی حمایت‌های محدود از سوی شهرداری و نهاد‌های دیگر، از جمله در زمینه تأمین فضا و چاپ بنر و غیره، صورت گرفته، با این حال، بار اصلی هزینه‌های مجموعه همچنان بر دوش کمک‌های مردمی است.»
مسئول گروه بانوی بی‌نشان، انگیزه اعضا را یکی از تفاوت‌های اصلی این مجموعه می‌داند. از نگاه او، بازیگران و عوامل فقط نقش خود را اجرا نمی‌کنند، بلکه با باور و احساس شخصی‌شان درگیر روایت می‌شوند. جعفری معتقد است: «همین همراهی قلبی است که به اجرا‌ها حال‌وهوایی متفاوت می‌بخشد.» او البته از محدودیت امکانات و نیاز گروه به حمایت بیشتر نیز صحبت می‌کند و می‌گوید: «اگر نهاد‌ها و مجموعه‌های فرهنگی پشتوانه چنین فعالیت‌هایی باشند، گروه می‌تواند ایده‌هایش را با سرعت و کیفیت بیشتری به اجرا برساند.» او همچنین توضیح می‌دهد: «اعضا بار‌ها با وجود امکانات محدود، طرح‌هایی را که در ذهن داشته‌اند عملی کرده‌اند، اما برخورداری از حمایت مالی و امکانات مناسب می‌تواند مسیر رشد این مجموعه را هموارتر کند.» نکته دیگری که در توضیحات جعفری جلب توجه می‌کند، تلاش گروه برای محدود نماندن به روایت صرف وقایع تاریخی است: «سناریوی نمایشواره هر سال با نگاهی تازه طراحی می‌شود تا از دل تاریخ، نسبتی با مسائل روز جامعه پیدا کند. در دوره امسال نیز روایت از تاریخ شکل‌گیری یهودیت آغاز می‌شود و پس از عبور از وقایع صدر اسلام و ماجرای سقیفه به هتک حرمت خانه حضرت علی (ع) می‌رسد.»
در این میان، دو بخش ویژه نیز به شهدای مدرسه میناب اختصاص یافته. جعفری در این رابطه اظهار می‌دارد: «گروه نمایشواره بانوی بی‌نشان، تلاش کرده با قرار دادن بخش‌هایی، چون شهدای مدرسه میناب، در امتداد روایت تاریخی خود، مخاطب را به تأمل درباره پیوند میان گذشته و امروز دعوت کند. در نگاه طراحان نمایشواره، روایت تاریخ زمانی کامل‌تر می‌شود که مخاطب بتواند از آن برای فهم اتفاقات زمانه خود نیز بهره بگیرد، رویکردی که در نهایت به موضوع انتظار و زمینه‌سازی ظهور حضرت مهدی (عج) پیوند می‌خورد.»
فاطمیه برای همه مردم
در کنار تلاش گروه مردمی برگزارکننده، میزبانی چنین رویدادی در فرهنگسرای خاوران فرصتی مهیا کرده تا روایت‌های تاریخی و مفاهیم دینی از قالب‌های معمول خارج کند و آنها را به تجربه‌ای ملموس برای طیف گسترده‌تری از مخاطبان تبدیل سازد.
سیدسجاد موسوی، رئیس فرهنگسرای خاوران در توضیح نگاه مجموعه به میزبانی نمایشواره «بانوی بی‌نشان»، بر همین وجه فراگیر رویداد اشاره می‌کند و به «جوان» می‌گوید: «نمایشواره «بانوی بی‌نشان» می‌خواهد این پیام روشن را بدهد که فاطمیه و حضرت زهرا (س) متعلق به همه مردم است، برای همه سلیقه‌ها و همه گرایش‌هاست. میزبانی از این رویداد معظم در فرهنگسرای خاوران که همواره محل حضور طیف‌های مختلف مردمی بوده، می‌خواهد این موضوع را نشان بدهد که فاطمیه هرگز انحصاری برای یک قشر مذهبی خاص نبوده و درِ خانه اهل‌بیت (ع) به روی همه دوستداران اهل‌بیت و ایران اسلامی باز است.».
اما نگاه رئیس فرهنگسرا به این رویداد، تنها به فراگیر بودن مخاطبان آن محدود نمی‌شود. او پیوند میان روایت‌های صدر اسلام و تحولات امروز جهان اسلام را از اهداف محوری نمایشواره می‌داند و معتقد است بازخوانی تاریخ می‌تواند در فهم اتفاقات روز نیز راهگشا باشد. موسوی با اشاره به شرایط منطقه و تقابل با رژیم صهیونیستی و استکبار جهانی می‌گوید: «امسال در شرایطی که کشور همچنان در سایه تقابل و مقاومت در برابر رژیم صهیونیستی و استکبار جهانی قرار دارد، این رویداد در فرهنگسرای خاوران برگزار می‌شود؛ و هدف اصلی ما، تحلیل حوادث مهم تاریخ صدر اسلام و تطبیق وقایع آن دوران با اتفاقات امروز جهان اسلام است. اعتقاد راسخ داریم که شناخت، تحلیل و کسب بصیرت نسبت به وقایع صدر اسلام می‌تواند قطب‌نمای درستی در مواجهه با حوادث و تحولات پیچیده جامعه امروز به ما بدهد.»
موسوی در خصوص سیر محتوایی و نمایشی این اثر تصریح می‌کند: «روایت نمایشی «بانوی بی‌نشان» از اتفاقات سرنوشت‌سازی آغاز می‌شود که به رحلت پیامبر گرامی اسلام (ص) منتهی شد و در این بخش، به‌طور ویژه به نقش یهود و جریان نفوذ در تحولات دوران حیات پیامبر (ص) توجه شده‌است.»
او در پایان تصریح می‌کند: «در ادامه، حوادث مربوط به غصب خلافت، ایام شهادت حضرت فاطمه زهرا (س) و وقایع پس از شهادت ایشان روایت می‌شود. بنابراین، این نمایش از یک سیر تاریخی منسجم برخوردار است که یکی از بخش‌های کلیدی و مهم آن، بررسی دقیق نقش یهود و خواص جامعه در انحرافات و تحولات صدر اسلام است، موضوعی که درس‌های بزرگی برای روزگار ما در بر دارد.»
به گزارش «جوان» در این شب‌ها و ایام فاطمیه، هر کدام از حاضران با انگیزه‌ای متفاوت برای دیدن نمایشواره بانوی بی‌نشان آمدند و با تجربه‌ای متفاوت هم از آنجا رفتند، اما شاید در میان همه این تفاوت‌ها، چیزی که آنها را به هم پیوند می‌داد، میل به شنیدن و به خاطر سپردن روایتی باشد که قرار است از نسلی به نسل دیگر منتقل شود. تصویری که شاید بیش از هر چیز این معنا را به یاد می‌آورد، تصویر آن پدر و مادر جوانی بود که نوزاد چندروزه‌شان را به تماشای این نمایش آورده بودند، گویی آنها هم می‌خواستند سهمی در زنده نگه داشتن این روایت و رساندن آن به نسل بعد داشته باشند، حتی از همان روز‌های نخست زندگی فرزندشان.
