جوان آنلاین: جنگ رژیم کودکخوار امریکا علیه ایران و مدیریت هوشمند تنگه هرمز از سوی کشورمان در پاسخ به آن، دیگر صرفاً یک رویارویی نظامی با ابعاد محدود منطقهای نیست؛ این نزاع اکنون به یکی از مهمترین متغیرهای تعیینکننده اقتصاد جهان تبدیل شده است. اگر در روزهای نخست، نگاه معاملهگران تنها به جهش قیمت نفت خام و نوسان بازارهای مالی معطوف بود، اکنون ابعاد عمیقتر این بحران به تدریج آشکار میشود. آنچه امروز بیش از همه نگرانی فعالان صنعت انرژی را برانگیخته، نه فقط کمبود نفت خام، بلکه سرعت تهکشیدن ذخایر انرژی، اختلال در زنجیره پالایش و عرضه فرآوردههای نفتی است. بازاری که تأمین بنزین، گازوئیل، سوخت گرمایشی، سوخت جت و سایر فرآوردههای حیاتی را برعهده دارد و مستقیماً با حملونقل، صنعت، کشاورزی و امنیت غذایی جهان گره خورده است.
در هفتههای نخست جنگ، مهمترین نگرانی بازار، اختلال در صادرات نفت خام از خلیج فارس بود، اما با گذشت زمان، بازار تا حد زیادی توانست خود را با محدودیت عرضه نفت تطبیق دهد. اکنون، اما مسئله اصلی دیگر کمبود نفت خام نیست، بلکه کمبود ظرفیت پالایش و عرضه فرآوردههای نفتی است. مدیرعامل شرکت نفتی شورون اعلام کرده که قیمت گازوئیل، نفت گرمایشی و سایر فرآوردههای پالایشی دستکم تا سه ماه انتهای سال تحت فشار صعودی باقی خواهد ماند، زیرا تقاضا برای این محصولات همچنان بالاست و عرضه جهانی با محدودیت رو بهروست.
چند عامل همزمان باعث شده بازار فرآوردههای نفتی نسبت به بازار نفت خام آسیبپذیرتر شود. نخست، جنگ باعث اختلال و افزایش هزینه انتقال خوراک پالایشگاهها شده است. دوم، چین برای تأمین نیاز داخلی خود بخشی از صادرات فرآوردههای نفتی را کاهش داده و عرضه در بازار آسیا محدودتر شده است. سوم، بخشی از پالایشگاههای روسیه نیز به دلایل مختلف از مدار خارج شدهاند. در نتیجه، بازار جهانی نه تنها با نفت خام گرانتر، بلکه با فرآوردهای کمیابتر رو بهرو شده؛ موضوعی که حالا دامن اقتصاد جهانی را بیش از پیش گرفته است.
دو شرکت نفتی اکسونموبیل و شورون اعلام کردهاند پالایشگاههای خود را تقریباً با حداکثر ظرفیت ممکن بهکار گرفتهاند. اکسون رکورد تولید گازوئیل در تاریخ فعالیت پالایشگاههای خود در امریکا را ثبت کرده و شورون نیز از رکورد فرآورش بیش از یک میلیون بشکه نفت در روز خبر داده است، اما حتی این تولید بیسابقه نیز نتوانسته کمبود بازار را جبران کند.
مدیرعامل اکسونموبیل، دارون وودز هشدار داد و گفت: در سالهای فعالیت خود، کمتر با چنین وضعیتی در بازار انرژی روبهرو شدهام، شرایطی که در آن ظرفیت پالایش قابلاستفاده در جهان نسبت به میزان تقاضای نفت بهشدت محدود شده است. این وضعیت حاصل مجموعهای از عوامل از جمله جنگ امریکا علیه ایران، کاهش فعالیت اقتصادی چین و حملات اوکراین به زیرساختهای نفتی روسیه است. دارن وودز معتقد است بازار جهانی نفت اکنون با نوعی فشار همزمان در سمت عرضه خام و ظرفیت پالایشی مواجه است. او تأکید کرد: در چنین فضایی، حتی اگر قیمت نفت خام کاهش یابد، این کاهش الزاماً بهسرعت در قیمت بنزین و دیگر فرآوردهها منعکس نمیشود، زیرا محدودیت اصلی در بخش پالایش قرار دارد. او با اشاره به نوسانپذیری همیشگی صنعت نفت گفت: آنچه امروز بازار را تحت فشار قرار داده، فقط نوسان قیمتها نیست، بلکه ترکیبی از نگرانی درباره رشد اقتصاد جهانی، محدودیت ظرفیت پالایش و اختلالهای عملیاتی در پالایشگاههاست. به گفته او، تعمیرات دورهای و مشکلات فنی باعث شده بخشی از ظرفیت پالایش از مدار خارج شود و همین مسئله بر بازار فرآوردههای نفتی فشار آورده است.
به گفته مدیرعامل اکسون، افت اخیر قیمت نفت نتیجه همزمان افزایش عرضه و نگرانی نسبت به کندی رشد اقتصاد جهانی است. او در پایان تأکید کرد که برای تحلیل وضعیت کنونی بازار سوخت باید همزمان به دو متغیر کلیدی توجه کرد: قیمت نفت خام و ظرفیت پالایش، زیرا محدودیت در هر یک از این دو بخش میتواند قیمت سوخت را در سطوح بالا حفظ کند. با توجه به موارد مطرح شده از سوی مدیرعامل اکسون، به نظر میرسد با توجه به کاهش ظرفیت پالایشی چه در کشورهای جنوبی خلیجفارس و چه در روسیه، قیمت جهانی سوخت حتی در صورت پایان جنگ و کاهش تنشها همچنان بالاتر از آغاز جنگ امریکا علیه ایران باقی بماند.
تنگه هرمز بلیت هواپیما در اروپا را ۵۰ درصد گران کرد
ادامه بحران تنگه هرمز به افزایش بیسابقه قیمت سوخت هواپیما نیز منجر شده و هزینههای سفر هوایی را تا مرز تبدیل شدن به یک کالای لوکس افزایش داده است. این بحران در حالی گریبانگیر قاره سبز شده که حدود ۴۰ درصد از واردات اروپا از سوخت هوایی تصفیه شده از طریق تنگه هرمز تأمین میشود و هرگونه اختلال در این آبراه حیاتی، صنعت حملونقل هوایی اروپا را به لرزه درمیآورد. مسافران اروپایی از افزایش چشمگیر قیمت بلیتهای هواپیما گلهمند هستند. قیمت بلیتها در آلمان نسبت به سایر نقاط به طور محسوسی بالاتر است و این وضعیت را برای مردم بسیار غمانگیز کرده است. مردم آلمان میگویند قیمت بلیت هواپیما نسبت به سال گذشته ۵۰ درصد افزایش یافته است، رقمی که نشان از عمق بحران در صنعت هوانوردی اروپا دارد. در این میان، کلاودیا کیمفرت، تحلیلگر اقتصادی از آلمان هشدار داده ادامه بحران در ماههای آینده ممکن است شرکتهای بزرگ هواپیمایی را مجبور به توقف برخی پروازها یا افزایش قابلتوجه قیمت بلیتها کند.
شرکت هواپیمایی لوفتهانزا به عنوان یکی از بزرگترین شرکتهای هواپیمایی اروپا، در تابستان امسال ۲۰ هزار پرواز کوتاهبرد را لغو کرده است. این اقدام در راستای کاهش هزینهها و مدیریت بحران صورت گرفته و نشان از عمق فشار وارده بر صنعت هوانوردی اروپا دارد. علاوه بر لوفتهانزا، شرکتهای معروف دیگری مانند رایانایر و ایزیجت نیز نسبت به کاهش سودآوری خود در صورت ادامه این وضعیت هشدار دادهاند. براساس گزارش رسانههای غربی، شرکتهای هواپیمایی اروپایی که از نظر مالی در وضعیت ضعیفتری قرار دارند، با فشارهای فزایندهای مواجه شدهاند که ممکن است آنها را به سمت بازسازی ساختاری، ادغام یا خریداری شدن توسط شرکتهای دیگر سوق دهد.
همچنین گزارشها حاکی از این است که شرکت هواپیمایی بروکسل ایرلاینز در نیمه اول سال جاری میلادی، در بحبوحه افزایش هزینههای سوخت ناشی از جنگ تحمیلی علیه ایران، متحمل ۷۰میلیون یورو (۸۰ میلیون دلار) ضرر عملیاتی شده است. این شرکت هواپیمایی اعلام کرد که جنگ در منطقه غرب آسیا باعث افزایش قیمت نفت و افزایش ۶۴ میلیون یورویی هزینههای سوخت در مقایسه با نیمه اول سال ۲۰۲۵ شده است.
نگرانی از تشدید اوضاع با تخلیه کامل ذخایر استراتژیک
براساس گزارش رویترز، در دو ماه گذشته به دلیل بحران تنگه هرمز، حدود یک میلیارد بشکه نفت از چرخه عرضه جهانی خارج شده است. امین ناصر، مدیرعامل شرکت آرامکو، اخیراً در یک کنفرانس خبری فوری، هشداری بیسابقه درباره آینده بازار انرژی صادر و اعلام کرد که در صورت ادامه انسداد تنگه هرمز، بازار جهانی هر هفته ۱۰۰ میلیون بشکه نفت را از دست خواهد داد. او با اشاره به آمارهای تکاندهنده تأکید کرد: این بحران به بزرگترین شوک عرضه انرژی در تاریخ تبدیل شده است. ناصر هشدار داد با تداوم این روند، پر کردن مجدد ذخایر جهانی حداقل ۱۸ ماه به طول خواهد انجامید. او افزود: حتی در خوشبینانهترین سناریو و با فرض بازگشایی فوری تنگه هرمز، بازارهای انرژی ماهها زمان نیاز دارند تا به تعادل برسند. مدیرعامل آرامکو تصریح کرد: کاهش شدید ذخایر، به ویژه برای فرآوردههایی مانند بنزین و سوخت جت، نگرانیهای جدی برای تأمین انرژی در ماههای پیش رو ایجاد کرده است.
همزمان با این اظهارات، گزارشها نشان میدهد ذخایر استراتژیک نفت خام امریکا ۳ میلیون بشکه در هفته گذشته کاهش یافته است. براساس گزارش اداره اطلاعات انرژی امریکا، ذخیره راهبردی نفت خام امریکا در هفته گذشته به دلیل جنگ علیه ایران و انسداد تنگه هرمز حدود ۹/۲ میلیون بشکه دیگر کاهش یافت و به پایینترین سطح خود در چند ساله اخیر، یعنی ۸/۳۰۴ میلیون بشکه رسید. این ذخایر پس از ماهها برداشت سنگین، رسماً به پایینترین سطح خود از سال ۱۹۸۳ رسیده است. به طور کلی با توجه به وضعیت تنگه هرمز، به نظر میرسد کاهش ذخایر استراتژیک نفت خام امریکا همچنان تداوم داشته باشد، چراکه در هفتههای اخیر تنگه بابالمندب مسدود شده است و به جز تنگه هرمز که محل عبور ۲۰ درصد از انرژی جهان بود، تنگه بابالمندب هم که محل عبور ۵ درصد از انرژی جهان است در حال حاضر مسدود است. علاوه بر این، بشکههای نفت مانند زمان تفاهم ایران و امریکا در منطقه غرب آسیا وجود ندارد که عرضه شود و قیمت را کاهش دهد.
در شرایط فعلی و با کاهش ذخایر استراتژیک نفت خام امریکا، عملاً در ماههای آینده امکان چانهزنی این کشور و کنترل بازارهای نفت کاهش پیدا میکند و در صورتی که اختلالی مانند ماههای گذشته در عرضه نفت شکل بگیرد، قیمت نفت میتواند به رکوردهایی فراتر از سال ۲۰۰۸ و ۱۵۰ دلار برسد.
اندونزی به تغییر سوخت روی آورد
همزمان با افزایش نگرانیها درباره اختلال در عبور کشتیها از تنگه هرمز، اندونزی طرح جایگزینی کپسولهای LPG وارداتی با کپسولهای ۳ کیلویی گاز طبیعی فشرده (CNG) را نهایی کرده است. براساس گزارش اسپوتنیک، دولت اندونزی اعلام کرد آزمایشهای ایمنی کپسولهای ۳ کیلویی CNG به مراحل پایانی رسیده است. این کپسولها با گاز طبیعی استخراج شده از منابع داخلی پر میشوند و برای مصرف خانوارها طراحی شدهاند.
اندونزی برای اجرای این برنامه به ذخایر داخلی گاز طبیعی، از جمله میدانهای تازه کشف شده در شرق کالیمانتان تکیه کرده است. CNG با فشار ۲۰۰ تا ۲۵۰ بار ذخیره میشود؛ فشاری که چندین برابر LPG است. این اقدام میتواند وابستگی میلیونها خانوار اندونزیایی به سوخت وارداتی را کاهش دهد.
زخم جنگ بر اقتصاد امریکا فراگیرتر شد
افزایش قیمت فرآوردهها اکنون به یک مسئله سیاسی در امریکا نیز تبدیل شده است. قیمت بنزین در امریکا بار دیگر از میانگین ۵/۴ دلار برای هر گالن عبور کرده است، سطحی که معمولاً حساسیت زیادی در افکار عمومی امریکا ایجاد میکند. برای دولت فعلی امریکا، این موضوع تنها یک مسئله اقتصادی نیست. افزایش قیمت سوخت مستقیماً بر هزینه زندگی خانوارها اثر میگذارد و میتواند در آستانه انتخابات میاندورهای کنگره، به یکی از نقاط ضعف دولت جمهوریخواهان تبدیل شود. به همین دلیل، دولت امریکا همزمان که فشار نظامی بر ایران را حفظ کرده، از شرکتهای نفتی نیز خواسته تولید و پالایش را در بالاترین سطح ممکن نگه دارند.
همچنین گزارشها از رکوردزنی کسری تجاری امریکا در پی تداوم جنگ علیه ایران حکایت دارد. بررسیها نشان میدهد فاصله میان واردات و صادرات در حال افزایش است. این شکاف در یک سال گذشته ۶/۱۴ میلیارد دلار بیشتر شده است. براساس تازهترین آمار اداره اطلاعات امریکا، کسری تجاری امریکا در ژوئن به ۳/۷۳ میلیارد دلار رسید. به بیان ساده، ارزش کالاها و خدماتی که امریکا از جهان خریده، دهها میلیارد دلار بیشتر از صادرات این کشور بوده است. ادامه این روند، فشار بر تولید داخلی و وابستگی بیشتر به واردات را پررنگتر میکند.
همچنین گزارشها نشان میدهد شوک ناشی از افزایش قیمت انرژی باعث شد تورم مصرفکننده امریکا که پیش از آغاز بحران در محدوده ۴/۲ درصد قرار داشت، طی سه ماه به حدود ۲/۴ درصد برسد. همچنین شاخص تورم مبتنی بر مخارج مصرف شخصی (PCE) نیز از ۹/۲ درصد به ۱/۴ درصد افزایش یافت که بالاترین سطح از بهار سال ۲۰۲۳ محسوب میشود.
اگرچه بخش عمده این افزایش به رشد قیمت حاملهای انرژی مربوط بوده، اما آثار آن به تدریج به سایر بخشهای اقتصاد نیز سرایت کرده است؛ بهگونهای که تورم هسته نیز روند نزولی خود را متوقف کرده و مجدداً افزایش یافته است. این موضوع از نگاه سیاستگذاران پولی اهمیت ویژهای دارد، زیرا نشان میدهد فشارهای تورمی صرفاً محدود به بازار انرژی نیست.
گزارشها همچنین نشان میدهد، هزینه تولید در امریکا با سرعت بیشتری نسبت به قیمت فروش کالاها افزایش یافته است. نرخ تورم تولیدکننده در ماه مه به ۵/۶ درصد رسید که بالاترین رقم در حدود سهسالونیم گذشته بوده و نسبت به سطح ۹/۳ درصدی پیش از جنگ افزایش محسوسی داشته است. پژوهشگران معتقدند این روند میتواند در ماههای آینده به افزایش بیشتر قیمت کالاها و خدمات مصرفی منجر شود.
از سوی دیگر، اختلال رفتوآمد کشتیها در تنگه هرمز، تب قیمت مواد غذایی به ویژه گوشت گاو را هم در امریکا بالا برد. مارک وارنر، نماینده ایالت ویرجینیا در مجلس سنای امریکا میگوید: «قیمت گوشت گاو در امریکا ۱۲ درصد و مواد غذایی ۴درصد افزایش یافت.» اختلال در حملونقل دریایی از طریق تنگه هرمز دلیل اصلی رشد قیمت از سوی کارشناسان این حوزه مطرح شده است.
طبق آمارهای رویترز، امریکا به دلیل خشکسالی و افزایش تقاضای داخلی، واردکننده خالص گوشت گاو است و سالانه ۷/۲ میلیون تن وارد میکند. افزایش هزینه انرژی، حملونقل و بیمه کشتیها قیمت گوشت وارداتی و تولید داخلی را گران کرده است.
تهدید برای تولید کود و امنیت غذایی
اختلالات ناشی از جنگ و انسداد تنگه هرمز به بازار جهانی اسید سولفوریک نیز سرایت کرده و نگرانیها درباره تأمین یکی از مهمترین مواد اولیه صنایع معدنی، انرژی و کشاورزی را افزایش داده است. براساس ارزیابیها، غرب آسیا حدود ۲۴ درصد از تولید جهانی گوگرد را در اختیار دارد و هرگونه اختلال در تولید یا حملونقل این ماده میتواند زنجیره تأمین اسید سولفوریک را تحت تأثیر قرار دهد. در عین حال، بسیاری از تولیدکنندگان تنها برای چند هفته و حداکثر دو ماه ذخایر این ماده را در اختیار دارند.
کمبود اسید سولفوریک تولید طیف وسیعی از فلزات اساسی را با مشکل مواجه میکند. برآوردها نشان میدهد حدود ۲۰ درصد تولید جهانی مس، ۵۰ درصد تولید اورانیوم و ۳۰ درصد تولید نیکل به این ماده وابسته است و کاهش عرضه آن، تولید این محصولات را با ریسک مواجه میکند. رقابت بر سر تأمین اسید سولفوریک تنها به صنایع معدنی محدود نمیشود. حدود ۶۰ درصد مصرف جهانی این ماده به تولید کودهای فسفاته اختصاص دارد؛ موضوعی که کاهش عرضه را به چالشی برای بخش کشاورزی و امنیت غذایی نیز تبدیل کرده است.
کارشناسان معتقدند تداوم محدودیت در عرضه اسید سولفوریک میتواند ظرفیت تولید کودهای شیمیایی را کاهش داده و در ادامه، بر هزینه تولید محصولات کشاورزی و بازار جهانی مواد غذایی اثرگذار باشد. همزمان با افزایش نگرانیها درباره عرضه، برخی کشورهای تولیدکننده از جمله روسیه، قزاقستان و ترکیه برای تأمین نیاز صنایع داخلی، محدودیتهایی بر صادرات گوگرد اعمال کردهاند؛ اقدامی که فشار بر بازار جهانی اسید سولفوریک را افزایش داده است. بررسیها همچنین نشان میدهد، حتی در صورت بازگشایی کامل مسیرهای حملونقل، آسیبهای وارد شده به زیرساختهای انرژی و اختلال در زنجیره تأمین میتواند کمبود این ماده اولیه را برای مدت طولانیتری در بازار جهانی تداوم بخشد.
