جوان آنلاین: ایران سرزمینی چهارفصل، اما در اقلیم خشک و نیمه‌خشک است. جغرافیایی که قرن‌هاست ساکنانش مفهوم تشنگی زمین را با بندبند وجودشان حس کرده‌اند و با اینکه خودشان را برای زندگی در اقصی نقاط آن و، به‌خصوص استان‌های کم‌آبش، وفق داده‌اند، همواره چشم به آسمان دوخته‌اند تا قطره‌ای آب، به رگ دشت‌های تفتیده‌اش جان ببخشد. با این همه، در سال‌های اخیر تناقضی تلخ و حیرت‌آور در پهنه مدیریتی کشور رقم خورده و آن هم اینکه باران که می‌بارد، به‌جای آنکه شمیم امید و سرزندگی بر فراز دشت‌ها و شهر‌ها عطرافشانی کند، تریبون‌ها پر از هشدار، ناله و شکواییه مدیرانی می‌شود که گویی خود ناظرانی بی‌طرف و مسلوب‌الاختیار بر این مصایب نشسته‌اند. بلافاصله پس از فروکش کردن سامانه‌های بارشی که سراسر فلات ایران را در بر می‌گیرد، به جای ارائه کارنامه مهار آب، اخبار تخریب زیرساخت‌ها، زیر آب رفتن اراضی کشاورزی و آمار‌های مأیوس‌کننده از عدم پر شدن سدها در سرخط اخبار قرار می‌گیرد. نمونه‌اش اعلام اخیر خالی ماندن ۸۵ درصد مخزن سد زاینده‌رود با وجود بارش‌های چشمگیر است که تصویری تکراری از مرثیه‌خوانی بر بستری از سوءتدبیر ساختاری را به نمایش می‌گذارد.
از منظر فنی و کارشناسی، سخن مدیران در باب پر نشدن ناگهانی سدها با رگبار‌های کوتاه‌مدت و با شدت بالا پربیراه نیست. بارش‌های رگباری ناشی از تغییرات اقلیمی یا پدیده‌های جوی، بیش از آنکه جریان پایدار و زلالی برای ذخیره‌سازی پشت دیواره‌های بتنی تولید کنند، رواناب‌های گل‌آلود و واریزه‌ای پدید می‌آورند که بار رسوبی سنگینی را جابه‌جا می‌کنند و مخازن سدها را از گل و لای پر می‌کنند. اما پرسش اصلی و بدون پاسخی که افکار عمومی و کارشناسان آب را به ستوه آورده این است که چرا وقتی سامانه‌های هواشناسی و متخصصان اقلیم ماه‌ها قبل و حتی از یک سال پیش، احتمال وقوع پدیده‌های بارشی تند و کم‌سابقه را هشدار داده بودند، دستگاه‌های مسئول در زمینه مهار، مدیریت و هدایت سیلاب‌ها اقدام ملموسی انجام ندادند؟ چرا چرخه مواجهه با نزولات جوی در این کشور، همواره از غافلگیری در آغاز بارش به بحران‌سازی در میانه آن و در نهایت به مظلوم‌نمایی و طلبکاری در پایان آن ختم می‌شود؟
جدای از آسیب به سدها، ویرانی مکرر خانه‌های روستایی و شهری و نابودی دسترنج کشاورزان، نشانه بارز فروپاشی ساختار‌های هدایت سیلاب‌هاست. کارشناسان منابع آب و خاک سال‌هاست با تکیه بر مستندات علمی تأکید می‌کنند که تنها راه نجات ایران از ورشکستگی آبی و پایداری در برابر فرونشست‌های هولناک دشت‌ها، اجرای بی‌قید و شرط طرح‌های آبخیزداری، آبخوان‌داری و پخش سیلاب‌ها است.
تغذیه مصنوعی سفره‌های زیرزمینی با هدایت رواناب‌ها در بالادست حوضه‌ها، راهبردی آزموده‌شده در سراسر جهان است که هم توان تخریبی سیل را مهار می‌کند و هم لایه‌های تشنه زیرین خاک را سیراب می‌سازد. با این حال، بودجه‌های کلان و اعتبارات ملی همواره جذب سازه‌های پرهیاهو و ناپایدار بتنی می‌شود و پروژه‌های حیاتی حفاظت خاک و آبخیزداری در سایه غفلت متولیان امر به حاشیه رانده شده‌اند. تا جایی که امروز نه بر آب‌های سطحی کنترلی پایدار برقرار است و نه سفره‌های زیرزمینی فرصت احیا می‌یابند.
شدت گرفتن تخریب‌ها در پی هر بارندگی، خود آشکارترین کیفرخواست علیه عملکرد دستگاه‌هایی است که مسئولیت حفاظت از کاربری اراضی و توسعه شهری را بر عهده دارند. سیلاب‌های ویرانگر، پیامد مستقیم تخلفات گسترده در حوزه شهرسازی، تعرض بی‌محابا به حریم و بستر طبیعی رودخانه‌ها، مسدودسازی مسیل‌های قدیمی و تاراج مراتع و جنگل‌ها در بالادست است. وقتی پوشش گیاهی دامنه‌ها به طمع ویلاسازی، چرای بی‌رویه یا بهره‌برداری غیرمجاز ریشه‌کن می‌شود، قطرات باران به جای نفوذ در لایه‌های خاک، به موج‌های ویرانگر تبدیل می‌شوند که گل و سنگ را به قلب سکونتگاه‌ها سرازیر می‌کنند. این تخلفات در خلأ رخ نمی‌دهند و رد پای امضا‌های سهل‌انگارانه، چشم‌پوشی‌های مصلحتی و فقدان نظارت حاکمیتی در سراسر این فجایع دیده می‌شود. اما عجیب آنجاست که پس از هر واقعه، تیغ نقد نه بر مقصران، که بر قامت و زیر گلوی نحیف طبیعت فرود می‌آید.
در این میان، فقدان کامل ساز و کار پاسخگویی و بازخواست، چرخه بحران را پایدار و تکرارشونده کرده است. هیچ مسئولی برای عدم لایروبی مسیل‌ها، کم‌کاری در اجرای برنامه‌های پنج‌ساله توسعه در بخش آبخیزداری و نادیده گرفتن هشدار‌های قطعی اقلیمی توبیخ یا مواخذه نمی‌شود. هیچ سازمان و نهادی گزارش عملکرد شفاف، مستند و قابل سنجش از میزان اعتبارات جذب‌شده برای مهار رواناب‌ها به جامعه ارائه نمی‌دهد. فرهنگ پاسخ‌گریزی تا بدان‌جا ریشه دوانده که مدیران متولی، به‌جای توضیح درباره پروژه‌های بر زمین مانده، روبه‌روی دوربین‌ها می‌ایستند و با لحنی توأم با شگفتی از خشکسالی مداوم و کم‌حاصلی و کمبود بارش‌ها گلایه می‌کنند، گویی بارش آسمان مقصر ناکارآمدی زمین است.
باران در باور و تاریخ ایرانیان همواره نماد گشایش، برکت و رحمت پروردگار بوده است. موهبتی که با نیایش و امید طلب می‌شد تا جان‌مایه زیست و تولید باشد. تبدیل شدن این موهبت بی‌بدیل به نقمت، بلای خانمان‌سوز و عاملی برای وحشت و خسارت عمومی، نه خطای تقدیر و نه ویژگی ذاتی اقلیم است. این وضعیت، حاصل شفاف و غیرقابل انکار سال‌ها سوءتدبیر، بی‌برنامگی، فقدان تعهد به منافع درازمدت سرزمین و مصونیت مدیران ناکارآمد از پاسخگویی است. تا زمانی که مطالبه‌گری قانونی جایگزین نظاره‌گری نشود و هر سیلاب با رسیدگی قاطع به ترک‌فعل‌ها و قصور‌های مدیریتی پیوند نخورد، آسمان بر سر ما خواهد بارید، اما زمین به جای طراوت، ویرانی و شکواییه‌های تکراری درو خواهد کرد.
