جوان آنلاین: در حالی که نظام سلامت کشور با چالش کمبود برخی داروهای حیاتی مواجه است، مسئله تأمین مواد اولیه داروهای مخدر و مسکن به یکی از دغدغههای جدی صنعت داروسازی و سیاستگذاران حوزه سلامت تبدیل شدهاست. کاهش کشفیات تریاک، ممنوعیت کشت خشخاش در افغانستان، افزایش نیاز صنایع دارویی و در مقابل رشد نگرانکننده کشت غیرقانونی خشخاش در برخی استانهای کشور، شرایطی را رقم زده که میتواند به بحرانی چندوجهی در حوزه سلامت، امنیت و آسیبهای اجتماعی منجر شود.
سالها بخشی از مواد اولیه مورد نیاز برای تولید داروهای مخدری همچون کدئین، مورفین و شربت تریاک از محل کشفیات مواد مخدر تأمین میشد، اما تغییر الگوی قاچاق در منطقه، کاهش ورود تریاک به کشور و سیاستهای سختگیرانه طالبان در افغانستان برای ممنوعیت کشت خشخاش، این منبع تأمین را با محدودیت جدی روبهرو کردهاست. به گفته مسئولان صنعت داروسازی، بخشی از کمبود داروهایی مانند کدئین مستقیماً به دشواری تأمین ماده اولیه آن بازمیگردد؛ موضوعی که ارتباطی با تحریمها ندارد و ریشه در تحولات بازار مواد مخدر منطقه دارد.
کشت قانونی الیفرا
در چنین شرایطی، ستاد مبارزه با مواد مخدر سال گذشته از تصویب کشت گیاه «شقایق الیفرا» برای تأمین مواد اولیه داروهای مخدر پزشکی خبر داد. مسئولان تأکید کردهاند که این گیاه با خشخاش سنتی تفاوت دارد و امکان استخراج تریاک از آن به روشهای معمول وجود ندارد. همچنین تمامی مراحل کشت، برداشت و استحصال آن قرار است تحت نظارت کامل دولت و در چارچوب پروتکلهای بینالمللی انجام شود.
اما مسئله اینجاست که شقایق الیفرا هنوز وارد مرحله تولید گسترده نشده و حتی در صورت اجرای کامل طرح، نمیتواند همه نیازهای دارویی کشور را به سرعت جبران کند. از سوی دیگر برخی داروها، از جمله شربت تریاک، تنها از فرآوردههای حاصل از خشخاش و تریاک قابل تولید هستند. همین فاصله میان نیاز واقعی صنعت دارو و ظرفیتهای موجود، زمینهساز شکلگیری افزایش کشت غیرقانونی خشخاش در نقاط مختلف کشور شدهاست.
کشتهای غیرقانونی
گزارشهای رسمی از استانهای مختلف نشان میدهد کشت غیرقانونی خشخاش دیگر یک پدیده محدود و پراکنده نیست. در ماههای اخیر مزارع متعددی در کرمانشاه، خوزستان، قصرشیرین، شوش، حمیدیه و سایر مناطق کشور شناسایی و امحا شدهاند. در برخی موارد وسعت این مزارع به دهها هزار متر مربع رسیده و این مزارع معدوم شده است با این حال امحای این مزارع گاهی به درگیری هم منجر میشود از جمله حادثهای که ۱۸ شهریور سال گذشته در شهرستان دزپارت در شمال خوزستان اتفاق افتاد و در جریان آن ستوان اصغر بندری از مأموران پلیس مبارزه با مواد مخدر شهرستان ایذه به شهادت رسید. حتی گزارشهایی وجود دارد که برخی کشاورزان به دلیل جذابیت اقتصادی این محصول، زمینهای خود را از کشت محصولات سنتی به سمت خشخاش سوق دادهاند که این موضوع نشانهای از شکلگیری یک اقتصاد زیرزمینی خطرناک است. وقتی سود حاصل از کشت خشخاش از بسیاری محصولات کشاورزی بیشتر باشد، برخی بهرهبرداران در شرایط دشوار اقتصادی وسوسه میشوند وارد این چرخه شوند، اما نتیجه چنین روندی میتواند افزایش دسترسی به مواد مخدر، گسترش شبکههای قاچاق و تشدید آسیبهای اجتماعی باشد.
بحران اعتیاد
نگرانی زمانی بیشتر میشود که بدانیم ایران هماکنون نیز با یکی از بزرگترین بحرانهای اعتیاد در منطقه مواجه است. برآوردها نشان میدهد حدود ۳ میلیون نفر مصرفکننده مواد مخدر در کشور وجود دارند و با احتساب خانوادههای آنان، نزدیک به ۱۲ میلیون نفر به نوعی درگیر مسئله اعتیاد هستند. این بحران سالانه میلیاردها دلار هزینه مستقیم و غیرمستقیم به اقتصاد کشور تحمیل میکند؛ از هزینه خرید مواد و درمان گرفته تا خسارتهای ناشی از جرم، زندان، کاهش بهرهوری و فروپاشی خانوادهها.
کارشناسان هشدار میدهند که گسترش کشت خشخاش میتواند روند کنترل اعتیاد را دشوارتر کند. محصول تولیدشده در این مزارع معمولاً خالصتر از تریاک موجود در بازار است و همین مسئله خطر وابستگی شدیدتر مصرفکنندگان را افزایش میدهد. علاوه بر این، هر چه تولید داخلی مواد مخدر بیشتر شود، هزینه دسترسی کاهش یافته و احتمال گسترش مصرف نیز بالا میرود.
منع قانونی
از سوی دیگر، کاهش کشفیات تریاک و محدود شدن منابع سنتی تأمین مواد اولیه دارویی، یک تناقض جدی را ایجاد کردهاست. کارخانههای داروسازی برای تولید داروهای ضروری به مواد اولیه نیاز دارند، اما قانون همچنان هرگونه کشت خشخاش را ممنوع میداند. مسئولان ستاد مبارزه با مواد مخدر تأکید میکنند که هیچ مجوزی برای کشت خشخاش صادر نشده و تنها گزینه قانونی، توسعه کشت شقایق الیفرا است. با این حال برخی کارشناسان حوزه دارو معتقدند کشور ناگزیر است درباره بازگشت به کشت کنترلشده و قانونی خشخاش یا افزایش واردات رسمی مواد اولیه تصمیمگیری کند.
تجربههای مشابه
تجربه کشورهای مختلف جهان نشان میدهد تولید داروهای مشتق از تریاک لزوماً به معنای گسترش اعتیاد نیست. کشورهایی مانند استرالیا و اسپانیا سالهاست تحت نظارت نهادهای بینالمللی خشخاش دارویی کشت و مواد اولیه صنایع داروسازی را تأمین میکنند. تفاوت اصلی در وجود نظامهای دقیق نظارتی، زنجیره رهگیری محصول و مجازاتهای بازدارنده برای هرگونه انحراف از مسیر قانونی است. در ایران، اما هنوز حتی درباره اجرای کامل طرح شقایق الیفرا نیز ابهامهایی وجود دارد. دو دهه از تصویب اولیه این طرح میگذرد، اما هنوز به مرحلهای نرسیده که نیاز صنعت دارو را برطرف کند. در همین فاصله، شبکههای غیرقانونی در حال استفاده از خلأ موجود هستند و هر روز خبر تازهای از کشف مزارع خشخاش در استانهای مختلف منتشر میشود.
تغییر الگوی مصرف
موضوع دیگری که نباید از نظر دور بماند، تغییر الگوی مصرف مواد مخدر در کشور است. کارشناسان بارها هشدار دادهاند که کاهش مصرف سنتی تریاک ممکن است با افزایش مصرف مواد روانگردان خطرناک همراه شود. موادی که درمانپذیری کمتری دارند، رفتارهای خشونتآمیز ایجاد میکنند و میتوانند آسیبهای اجتماعی گستردهتری به همراه داشته باشند. بنابراین هرگونه اختلال در سیاستگذاری حوزه مواد مخدر، نه تنها بازار سنتی مواد را تحت تأثیر قرار میدهد، بلکه ممکن است زمینه را برای گسترش مواد جدید و خطرناک نیز فراهم کند.
امروز کشور در نقطه حساسی قرار گرفته است؛ از یک سو بیماران به داروهای حیاتی نیاز دارند و صنعت داروسازی با کمبود مواد اولیه مواجه است، از سوی دیگر رشد کشت غیرقانونی خشخاش میتواند امنیت اجتماعی را تهدید کند. اگر برای این دو مسئله راهکاری جامع، علمی و سریع اتخاذ نشود، ممکن است در آینده نزدیک با بحرانی مواجه شویم که هم سلامت مردم و هم امنیت جامعه را تحتتأثیر قرار دهد. زنگ خطر به صدا درآمدهاست و زمان تصمیمگیریهای مقطعی و تعللهای چندساله به پایان رسیدهاست.
