قناتها به عنوان یکی از شاهکارهای دیرینه مهندسی آب در ایران همواره نقش مهمی را در به وجود آمدن بسیاری از روستاهای کشورمان در مناطق گرم و خشک ایفا نمودهاند.
با وجود اینکه در سالهای اخیر برای حفظ و نگهداری قناتها تلاش بسیاری شده است، اما در حال حاضر احداث چاههای عمیق و نیمهعمیق سبب شده تا نفس این میراث حیاتبخش گذشتگان به شمارش بیفتد.
در این میان استان مرکزی از جمله استانهای کشور به شمار میرود که در حال حاضر احداث چاههای عمیق و نیمهعمیق و بعضاً غیرمجاز موجب شده تا قناتهای آن روزهای ناخوشی را سپری کنند.
رئیس اداره قنوات جهاد کشاورزی استان مرکزی و عضو کمیته فنی قنوات کشور با اشاره به وضعیت بد قناتها در این استان میگوید: باوجود هزینههای سنگین لایروبی، مرمت و کفشکنی قنوات برای حفظ آنها، احداث چاههای عمیق و نیمهعمیق و بعضاً غیرمجاز موجب شده تا برخی از آنها خشک شده یا در آستانه از بین رفتن باشند. موضوعی که میطلبد سازمانهای مسئول از جمله جهاد کشاورزی برای آن چارهاندیشی کنند. با وجود اینکه استان مرکزی در منطقهای گرم و خشک قرار دارد، اما وجود قناتها که میراث مهندسی آب گذشتگان هستند، موجب شده تا در این استان کشاورزی و باغداری رونق داشته باشد. با این وجود، در چند سال اخیر به بهانه استفاده از آب برای صنایع و کشاورزی، چاههای عمیق و نیمهعمیق بسیاری که بیشتر آنها غیرمجاز حفر شدهاند موجب شده تا بسیاری از قناتهای استان مرکزی برای همیشه خشک شوند.
خشک شدن قناتها
استان مرکزی به دلیل قرار گرفتن در منطقهای گرم و خشک از جمله استانهای قناتخیز کشور محسوب میشود. با این وجود، بسیاری از قنواتی که روزگاری منبع اصلی تأمین آب کشاورزی و جریان زندگی در روستاها را رقم میزدند، بهدلیل رهاسازی، تخریب سازهها، انسداد میلهچاهها، وقوع سیلابها و مهمتر از همه افت سطح آبهای زیرزمینی به دلیل حفر چاهها به تدریج خشک شدهاند. آمارها نشان میدهد، در حالی که در گذشته حدود ۳هزارو ۶۰۰ رشته قنات در این استان در جریان بود، اما در حال حاضر این تعداد به ۲ هزار و ۳۸۸ رشته کاهش یافته و بخشی از همین قنوات نیز بهصورت فصلی فعالیت دارند.
علی عربی، رئیس اداره قنوات جهاد کشاورزی استان مرکزی و عضو کمیته فنی قنوات کشور، با اشاره به تغییرات الگوی بهرهبرداری از منابع آب طی دهههای اخیر در این رابطه میگوید: پس از گسترش حفر چاههای مجاز و غیرمجاز، سطح آبهای زیرزمینی در بسیاری از مناطق استان به شدت افت کرد و همین مسئله موجب شد قنوات، که بر پایه تعادل طبیعی سفرههای آب زیرزمینی شکل گرفته بودند، توان آبدهی خود را از دست بدهند. این اتفاق در حالی است، که از نظر علمی هر زمان عمق چاهها از سطح مادرچاه قنات پایینتر میرود، عملاً آب قنات تخلیه میشود و قنات خشک خواهد شد. اتفاقی که در بسیاری از مناطق استان مرکزی رخ داده است و به عنوان مثال میتوان از محدودههایی مانند موتآباد، مالکآباد و ابراهیمآباد اراک نام برد، که حفر چاههای متعدد برای تأمین آب شرب شهر موجب نابودی کامل بسیاری از قنوات قدیمی شده است.
آبیاری ۱۴ درصد اراضی کشاورزی با استفاده از قنات
طبق آمار جهاد کشاورزی استان مرکزی در حال حاضر، ۱۴ درصد اراضی کشاورزی این استان از طریق آب قنات سیراب میشوند که با آسیب دیدن این سازه عملاً نابودی کشاورزی در این مناطق رقم میخورد.
رئیس اداره قنوات جهاد کشاورزی استان مرکزی در این خصوص میگوید: خشک شدن قنوات، نخستین ضربه را به کشاورزی سنتی و معیشت روستایی وارد میکند زیرا بسیاری از روستاها بر پایه آب قنات شکل گرفتهاند و از دست رفتن این منابع، مهاجرت، کاهش تولید و خالی شدن سکونتگاههای روستایی را تشدید میکند.
در میان قناتهایی که در گذشته نه چندان دور حیات داشتند، اما اکنون وجود خارجی ندارند، میتوان به قنات خیرآباد اشاره کرد.
در حالی که این قنات در گذشته حدود ۶۰ لیتر بر ثانیه آبدهی داشت و بخش وسیعی از اراضی کشاورزی منطقه را مشروب میکرد، اما اکنون تقریباً خشک شده است.
البته در حال حاضر قناتهایی در این استان وجود دارد که علاوه بر در جریان بودن، ثبت ملی نیز هستند که میتوان به قنات ابراهیمآباد اشاره کرد که ۱۲ کیلومتر طول دارد و از مهمترین نمونههای میراث مهندسی آب در کشور به شمار میرود.
