جوان آنلاین: کل صادرات نفت خام و میعانات گازی ایران حدود ۱/۶ میلیون بشکه در روز است و دقیقاً به همین میزان نیز در کشور ما پروژه پتروپالایشگاهی تعریف شده است. این وضعیت به این معناست که تسهیل ساخت پتروپالایشگاهها و اعطای مجوز تنفس خوراک به پتروپالایشگاهها گامی راهبردی و مهم در جهت کاهش وابستگی ایران به خامفروشی نفت خام است. ایران باید از وضعیت امروز روسیه، درس بگیرد و هر چه سریعتر ساخت پتروپالایشگاهها را به اتمام برساند. اگر دولت بتواند طی دو سال آینده پروژههای نیمهتمام پتروپالایشگاهی را به سرانجام برساند، اجرای قانون تنفس خوراک را عملیاتی کند و موانع اداری و مالی را برطرف سازد، کشور میتواند در آستانه تحولی تاریخی قرار گیردکه پس از یک قرن اتکا به خامفروشی نفت، مسیر اقتصاد انرژی ایران را دگرگون میکند.
فضای بینالملل حوزه نفت و گاز از تغییرات بسیار زیادی خبر میدهد که همراستا با وضعیت ایران نیازمند بررسی ویژه است. به طور مثال اخیراً نفت ونزوئلا از سوی رژیم امریکا تصاحب شده است و کودتایی بزرگ در این کشور غیرغربی سبب شد که شاهد چرخش بزرگ در بازار نفت بینالملل باشیم.
ورود نفت ارزانقیمت ونزوئلا به بازار جهانی، آن هم در شرایطی که پیشتر تحریمهای نفتی علیه روسیه نتوانسته بود بهطور کامل صادرات این کشور را مختل کند، موازنه جدیدی ایجاد کرده است. طی سه سال گذشته، کشورهایی مانند هند با بهرهگیری از تخفیفهای قابل توجه نفت روسیه، حجم واردات خود از روسیه را افزایش دادند و عملاً بخشی از فشار تحریمهای غرب را خنثی کردند، اما اکنون با فراهمشدن گزینه جایگزین در قالب نفت ونزوئلا، فضای مانور دهلینو تغییر کرده و نشانههایی از کاهش تدریجی وابستگی به نفت روسیه مشاهده میشود. این موضوع میتواند مستقیماً بر درآمدهای نفتی روسیه اثر بگذارد و توان مالی این کشور در مواجهه با تحریمها را تضعیف کند. در سطح کلان این تحولات نشان میدهد که بازار انرژی به میدان اصلی رقابت ژئوپلیتیک تبدیل شده و هر تغییر در مسیرهای عرضه میتواند موازنه قدرت را دگرگون کند.
برای ایران، این وضعیت از چند جهت اهمیت راهبردی دارد. نخست آنکه ساختار فعلی صادرات نفت ایران نیز تا حد زیادی به بازار چین وابسته است و تمرکز بخش عمده فروش نفت بر یک مقصد خاص، ریسکهای جدی اقتصادی و سیاسی ایجاد میکند. هرگونه تغییر در سیاستهای خرید چین یا ظهور گزینههای جایگزین ارزانتر در بازار میتواند مستقیماً بر درآمدهای ارزی ایران اثر بگذارد. دوم آنکه تجربه روسیه نشان میدهد حتی قدرتهای بزرگ انرژی نیز در برابر تغییرات سریع بازار آسیبپذیرند. بنابراین ادامه اتکا به خامفروشی نفت در شرایط رقابت فزاینده جهانی، میتواند ایران را در معرض شوکهای مشابه قرار دهد.
پروژههای در حال ساخت پتروپالایشگاهی در کشور
اگر دولت بتواند طی دو سال آینده پروژههای نیمهتمام پتروپالایشگاهی را به سرانجام برساند، اجرای قانون تنفس خوراک را عملیاتی کند و موانع اداری و مالی را برطرف سازد، کشور میتواند در آستانه تحولی تاریخی قرار گیرد که پس از یک قرن اتکا به خامفروشی نفت، مسیر اقتصاد انرژی ایران را دگرگون میکند. در چنین سناریویی، ایران به جای آنکه در رقابت قدرتها صرفاً تأمینکننده نفت خام باشد، به بازیگری فعال در بازار جهانی موادشیمیایی و فرآوردههای پیشرفته تبدیل خواهد شد؛ جایگاهی که هم درآمد پایدارتر ایجاد میکند و هم قدرت چانهزنی کشور را در نظم جدید جهانی افزایش میدهد.
فرصت تاریخی نفتی
نوید هدایتیفر، کارشناس انرژی در گفتوگو با «جوان» در رابطه با وضعیت اخیر نفت و گاز در بازارهای بینالمللی و کاهش تقاضای نفت روسیه به واسطه کودتا در ونزوئلا به دست ترامپ و دولتش گفت: یکی از مهمترین تغییرات حال حاضر دنیا، حرکت قطبهای فعلی اقتصاد جهان به سمت تصاحب منابع کشورهای دارای مواد معدنی و نفتی است و اخیراً نیز امریکا با کودتای درونی در نظام ونزوئلا در همکاری با معاون رئیسجمهور ونزوئلا، مادورو را دزدید و حالا با کودتای جدید امریکایی، نفت ونزوئلا در اختیار امریکاست و این نفت نیز در اختیار هژمون غرب در مقابله با نظام غیرغربی قرار گرفته و حلقه فشار به کشورهایی نظیر چین و روسیه را تنگتر کرده است.
وی ادامه داد: این وضعیت سبب شده است که شاهد این باشیم تحریم و تهدید نفتی هند که در سه سال اخیر جواب نداده بود، حالا با جایگزین شدن نفت ارزان قیمت ونزوئلا به جریان بازار با محوریت فروش آن از سوی امریکا، هند به سمت کاهش خرید نفت از روسیه حرکت کرده است. این موضوع سبب شده که مشکلی جدید و جدی در درآمدهای نفتی روسیه ایجاد شود.
این کارشناس انرژی در رابطه با اهمیت تمرکز ایران بر اصلاح وضعیت خامفروشی نفت خام خود خاطرنشان کرد: این اتفاق برای ایران بسیار اهمیت دارد؛ هماکنون نیز عمده نفت ایران به چین ارسال میشود و این وضعیت انحصاری علاوه بر خطرناک بودن، یک فرصت ایدهآل نیز به وجود آورده است. از دوره اول تحریمها در سال ۲۰۰۹، ایران به سمت این رفت که به جای صادرات نفت، ایده صادرات فرآوردههای شیمیایی و نفتی را جایگزین کند. ایدهای بسیار کلیدی با بازار متنوع از جمله بازار داخلی و تمامی بازارهای بینالمللی بدون امکان تحریمپذیری و تنوع در محصولات تولیدی که این رویکرد مبتنی بر ساخت پتروپالایشگاه و شاخه تولید موادشیمیایی از نفت خام بوده است.
وی در مورد اهمیت پتروپالایشگاهها در دوره گذار کنونی به سمت نظام چندقطبی در دنیا و خنثیسازی تحریمهای نفتی کشور خاطرنشان کرد: طرحهای پتروپالایشگاهی ایران با وجود اهمیت آن، به دلیل عدم تمرکز دولتهای مختلف در جهت خنثیسازی تحریمها، متأسفانه جلو نرفتند و الان در وضعیتی هستیم که پیشرفت فیزیکی عمده این پتروپالایشگاهها زیر ۳۰ درصد است و با یک تمرکز و سرمایهگذاری هدفمند در طی دو سال آتی برخی از این پتروپالایشگاهها به بهرهبرداری خواهند رسید و ایران میتواند معادل کل درآمد صادراتی خود را تبدیل به موادشیمیایی متنوعی کند و زنجیره ارزش تبدیل نفت خام به مواد شیمیایی را تا انتهای زنجیره ادامه دهد.
هدایتیفر در پایان گفت: از همین رو ضروری است که دولت و وزارت نفت باید بر اجرای قانون تنفس خوراک نفت خام و میعانات که معادل یکسال خوراک مورد استفاده پتروپالایشگاه را رایگان در اختیار پتروپالایشگاه قرار میدهد و در طول پنج سال معادل نرخ بهره وامهای ارزی از پتروپالایشگاه این نفت را تسویه خواهد کرد، ولی این کار جریان مثبت بسیار زیادی برای پتروپالایشگاه ایجاد میکند؛ از سمتی دیگر علاوه بر اجرای قانون تنفس خوراک، تأمین تجهیزات و فاینانس و همچنین مجوزهای تولید باید سریعاً از سوی دولت تسهیل شود تا شاهد تحولی اساسی و بزرگ در جریان نفتی کشور طی ۱۰۰ سال اخیر باشیم و از خامفروشی نفت به سمت تبدیل شدن به قطب تولید مواد شیمیایی حرکت کنیم.
