جوان آنلاین: انجمن صنفی مرمتگران آثار تاریخی استان فارس درباره شیوه مرمت برخی بناهای تاریخی شیراز هشدار داد و از آن با عنوان «تخریب پنهان» و «تغییر هویت» این شهر نام برد.
مرمت غیراصولی آثار باستانی موضوع تازهای نیست. مهمترین مورد گنبد مسجد شیخ لطفالله اصفهان بود که در نهایت حیرت به غیرتخصصیترین شکل ممکن مورد مرمت (بخوانید تخریب) قرار گرفت و خاطر علاقهمندان به میراث فرهنگی در کشور را مکدر کرد. اینکه چه سازوکارهایی باعث میشود مرمت بناهای بزرگ و کوچک در سطح کشور به نام مرمت گاه و بیگاه چنین با غفلت و تسامح در معرض آسیب قرار بگیرند، مسئلهای است که به نظر میرسد برای اصلاح و توقف آن هنوز سازوکارهای دقیق و مشخصی از سوی مسئولان در نظر گرفته نشده است.
آنچه سبب شد مرمت غیراصولی گنبد مسجد شیخ لطفالله با شدت زیادی بر حجم نگرانیها بیفزاید، این بود که اگر قرار باشد بنای تاریخی چنین مهم و بزرگی در کشور به اسم مرمت مورد آسیب قرار بگیرد در صورت اتخاذ نکردن تدابیر لازم بناهای دیگر ممکن است دچار چه آسیبهایی شوند.
اخیراً انجمن صنفی مرمتگران آثار تاریخی استان فارس نسبت به موضوع مرمتهای غیرتخصصی در این استان هشدار داده است. این انجمن در حالی درباره حجم مرمتهای سلیقهای در شیراز هشدار داده که محدوده ۳۶۰ هکتار از بافت تاریخی شهر شیراز با ۴۱۰ اثر ثبتی و ۲هزار و ۵۰۰ بنای باارزش تاریخی تابستان ۱۴۰۲ در فهرست میراث ملی ایران ثبت شده و مطابق قانون، حفاظت از این بافت و آثار آن الزامی است.
چگونه این میراث گرانقدر را ارج مینهیم؟
انجمن صنفی مرمتگران آثار تاریخی استان فارس در این بیانیه، بافت تاریخی این شهر را «میراث گرانبها و عصاره تمام گذشتگان» دانسته و تأکید کرده است: اینکه ما به عنوان یک امانتدار، چگونه این میراث گرانقدر را ارج مینهیم و به چه نحو این هدیه هزار ساله پدرانمان را برای فرزندانمان به ارث میگذاریم که هویت و اصالتمان را خدشهدار نکند، مهمترین وظیفه و دغدغه ماست.
در بخش دیگر این بیانیه آمده است: گهگاهی در این دوره و زمانه، شاهد تخریب به عمد و غیرعمد بناهای تاریخی در بافت بههم پیوسته شیراز (برخی به بهانه توسعه، برخی به بهانه نوسازی و برخی به بهانه تعریض گذر) هستیم. خوشبختانه سازمانهای مردمنهاد، انجمنهای صنفی و افکار عمومی با آگاهسازی توانستهاند در این زمینه ورود کنند و از سرعت این تخریبها بکاهند، اما اشاره ما به تخریبهای پنهانی است که در ظاهر امر حمایت نام گرفته، اما در عمق و درون کمتر از تخریبهای عمدی به بافت و هویت تاریخی شیراز ضربه نزده است.
انجمن صنفی مرمتگران آثار تاریخی استان فارس یادآور شده است: تخریب اگرچه به هویت و اصالت تاریخمان به صورت آنی آسیب خواهد زد، اما تغییر نادرست باعث تغییر نامحسوس و آرام هویت و اصالت تاریخمان میشود و کم نیستند این تغییرهای سلیقهای و ناکارشناسانه که در بافت تاریخی شیراز عزیزمان در حال انجام هستند.
در بیانیه انجمن صنفی مرمتگران آثار تاریخی استان فارس همچنین تصریح شده است: مرمت و حفاظت از آثار تاریخی، حساسیت و ظرافتی دارد که مانند راه رفتن بر لبه تیغ است. اگر این مرمت سلیقهای پیش برود، تمام هستی و تاریخچه یک اثر از بین میرود، بنا شخصیت خود را از دست میدهد و هویتش را میبازد. وجود دلالان بافت باعث ورود افراد غیرمتخصص به این حیطه شده است که به صورت سلیقهای مرمتهایی را انجام دادهاند، به نحوی که به مذاق سرمایهگذاران خوش بیاید، اما هویت و اصالت را از بنا دزدیدهاند.
یک بنای مرمت شده دیگر یک بنای تاریخی ارزشمند شیرازی نیست، بلکه بنای شیر، گاو، پلنگی شده که میتوانست در بافت تاریخی شیراز نباشد و در هر کجای دیگر باشد.
خطر غلبه نگاه سرمایهسالار به میراثفرهنگی
مسئله مهمی که در مرمتهای سلیقهای باید مورد توجه قرار گیرد، تبدیل شدن این ناهنجاری به ارزش در بازار کار و نگاه سرمایهگذاران است، بهنحوی که این سبک و سیاق مرمت در حال رواج است و بهزودی زود دیگر اثری از هویت تاریخی شیرازی در هیچ کدام از بناهای مرمت شده بافت نخواهیم دید و شاهد دگرگونی و تغییر هویت خواهیم بود.
موضوع غلبه سرمایه بر موضوع فرهنگ در بحث میراث فرهنگی که در متن هشدارگونه انجمن صنفی مرمتگران آثار تاریخی شیراز به آن اشاره شده، نگرانی تازهای نیست. وقتی میان دخالت دادن بخش خصوصی به مباحث تخصصی افراط صورت بگیرد و حد و مرز این مسئله بهطور دقیق مشخص نشود قطعاً آنچه آسیب خواهد دید موضوع فرهنگ است. بیتردید نگاه مسئولان به معماری و بناهای تاریخی باید نگاهی کاملاً فرهنگی باشد و اگر قرار باشد بخش خصوصی به ماجرایی که حساسیتهای ملی درباره آن وجود دارد، وارد شود دولتها موظفند سازوکارهای نظارتی دقیق را در نظر بگیرند. در واقع دولت در سپردن مباحث فرهنگی و هنری به بخش خصوصی باید ابتدا سازوکارهای نظارتی را محکم کند و پس از آن از ورود سرمایه و نیروی بخش خصوصی استقبال کند. این موضوع ظرافتهای خاص خود را میطلبد. بخش خصوصی بهطور عادی نگاه کلان و ملی به مسائل نخواهد داشت و این امکان وجود دارد که به موضوع مرمت بیشتر بهمثابه یک منبع درآمد نگاه کند. وقتی اثر تاریخی به عنوان یک طعمه برای درآمدزایی در نظر گرفته شود، معلوم است که چه نتیجهای حاصل خواهد شد.
من با پیمانکار طرف هستم!
مروری بر اظهارات ناظر فاز دوم مرمت گنبد شیخ لطفالله که در تاریخ ۲۶ تیر ۱۴۰۰ در یکی از خبرگزاریهای کشور انجام شده، میتواند غفلت و تسامح در سپردن موضوع بااهمیتی، چون مرمت آثار تاریخی را بیش از پیش روشن کند.
بهشاد حسینی در پاسخ به این سؤال که آیا برای مرمت گنبد شیخ لطفالله به کاشیکار نیازی نبود، اینگونه پاسخ میدهد: «این کار یک معمار میخواست که به این قضیه وارد باشد، برای این کار کاشیتراش به دردمان نمیخورد. ما نمیخواهیم کاشی عوض کنیم و البته در کنار مرمتگر کاشیتراش هم هست، یعنی خودشان نیرو دارند! کاشیتراش دارند، من فامیل کاشیتراش را نمیدانم، چون با پیمانکار طرف هستم!»
وقتی ناظر مرمت معماری عظیمی، چون مسجد شیخ لطفالله بگوید که من با پیمانکار طرف هستم تو خود حدیث مفصل بخوان از این مجمل! با این حال باید امیدوار بود روند مرمت آثار تاریخی به مرور در کشور روی ریل مباحث تخصصیتر قرار بگیرد و نگاههای فرهنگیتر و کلانتری این موضوع را مدیریت کنند.
