جوان آنلاین: گرمایش بخش خانگی و غیرصنعتی عمدتاً از طریق بخاریهاست و هدررفت در بخاریهای قدیمی نیز بسیار بالاست به خصوص که فناوری گرمایشی جدیدی آمده است که میتواند هدررفت گرمایشی خروجی لولههای بخاری را به صفر برساند. با توجه به خروج کامل بخار گرم از دودکش و بخاریهای قدیمی، لازم است که به صورت جدی در زمینه نوسازی و تغییر بخاریهای قدیمی با بخاریهای با بازدهی بالا و نسل جدید اقدامات جدی صورت بگیرد زیرا هر میزان بتوان اتلاف انرژی در بخش گرمایش خانگی را به حداقل رساند؛ میتوان به سمت گازرسانی به صنعت و بخش مؤلد اقتصاد برویم و در این بین این موضوع اهمیت بسیار بالایی پیدا خواهد کرد، چون میتواند کاهش مصرفی در اوج مصرف گاز داشته باشیم و بدین ترتیب میتوانیم این گاز بهینهسازی و صرفهجویی شده را در اختیار صنایع و بخش مؤلد قرار دهیم.
برنامهریزی اولیه طرح تعویض بخاریها باید منطبق بر یک برنامه پنج ساله در طول برنامه هفتم توسعه باشد که در آن طبق برآوردهای اولیه دولت میتواند در پایان برنامه هفتم توسعه، نسبت به شروع آن، هر سال تا میزان ۱۰ میلیارد مترمکعب در اوج پیک مصرفی که حدود سه ماه است از اتلاف انرژی جلوگیری کند که در این سه ماهه پیک مصرف گاز جهت گرمایش منازل، امکان کاهش حدود ۱۰۰ میلیون مترمکعب در روز را فراهم خواهد کرد. با وجود اهمیت بالای این موضوع به دلیل مقیاس بالای آن و مشکلات مرتبط با بودجه دولتی، فعلاً مهمترین مشکل در زمینه تأمین مالی طرح مذکور است که با توجه به نیاز صنایع پیشران کشور به مسئله گاز در پیک مصرفی و اوج ناترازی مقطعی گاز، سرمایهگذاری صنایع در این بخش کاملاً اقتصادی و به صرفه است و هر میزان مصرف گاز از شبکه کاهش پیدا کرد؛ به طور مستقیم در ایام پیک مصرف، به صنایع داده خواهد شد؛ به این ترتیب این وضعیت علاوه بر اینکه قدم بزرگی در جهت کاهش هدررفت و همچنین بهینهسازی پایدار گاز برداشته میشود؛ صنایع نیز میتوانند با سرمایهگذاری مستقیم در این طرح، از مزایای گاز بهینهسازی شده استفاده کنند و بدین ترتیب جلوی قطعی گاز صنایع پیشران کشور نیز گرفته خواهد شد.
اهمیت موضوع و لزوم به کارگیری از سرمایهگذاری مستقیم صنایع در جهت کاهش ۱۰ میلیارد مترمکعبی مصرف گاز در کشور مورد توجه کنشگران است و در این زمینه «جوان» با محمدعلی رنجبر کارشناس حوزه سیاستگذاری انرژی و همچنین سیدعلی مرتضوی کارشناس حوزه سیاستگذاری انرژی به گفتگو پرداخته است.
نقش ویژه سرمایهگذاری صنعتی برای جایگزینی وسایل گرمایشی با بازدهی بالا
محمدعلی رنجبر کارشناس حوزه سیاستگذاری انرژی در مورد اهمیت بهینهسازی مصرف در زمینه بخش خانگی و غیرصنعتی به «جوان» میگوید: «موضوع ناترازی گاز در فصول سرد سال در ایران ناشی از افزایش قابل توجه مصرف داخلی و غیر صنعتی به دلیل گرمایش منازل و محیطهای تجاری است. در دورههای سردتر، مصرف بخش غیرصنعتی در مقایسه با فصول گرمتر بیش از ۵/۲ برابر افزایش مییابد. گرمایش در بخش خانگی و غیر صنعتی عمدتاً به بخاریها متکی است و ناکارآمدی بخاریهای قدیمی به اتلاف گرمای قابل توجهی کمک میکند. با ظهور فناوریهای گرمایشی جدید که میتواند اتلاف گرما از سیستم بخاری را به حداقل برساند و اتلاف را حذف کند، اتخاذ تدابیری برای بازسازی و جایگزینی بخاریهای قدیمی با مدلهای با راندمان بالا و نسل جدید بسیار مهم است. با به حداقل رساندن اتلاف انرژی در بخش گرمایش خانگی، فرصتی برای هدایت مجدد عرضه گاز به سمت صنعت و بخشهای تولیدی اقتصاد وجود دارد.»
جایگزینی بخاری قدیمی با مدلهای جدید با راندمان بالا
وی میافزاید: «برای رفع این مشکل، باید طرح جامع جایگزینی بخاری در یک بازه زمانی پنج ساله و همسو با برنامه هفتم توسعه طراحی شود. بر اساس برآوردهای اولیه دولت، تا پایان برنامه هفتم توسعه، هر ساله میتوان تا حدود ۲۰ درصد از مصرف گرمایشی بخش خانگی کم کرد که در پایان پنج سال با تعویض بیش از ۵ میلیون بخاری و جایگزینی آن با بخاریهای با بازدهی نوع A میتوان کاهشی حدود ۱۰۰ میلیون متر مکعبی در روز در زمان اوج مصرف گاز برای گرمایش خانه داشت.»
این کارشناس حوزه سیاستگذاری انرژی با اشاره به چالش سرمایهگذاری در این بخش و لزوم ورود صنعت برای حل این مشکل تأکید میکند: «با توجه به بزرگی پروژه و پیامدهای آن بر بودجه دولت، ایجاد یک مکانیسم تأمین مالی پایدار مهم است. این میتواند شامل اهرم مشارکت با سرمایهگذاران خصوصی، ارائه انگیزه برای سرمایهگذاری صنعتی، و بررسی همکاریهای بالقوه با سازمانها یا مؤسسات بینالمللی باشد که از طرحهای بهرهوری انرژی حمایت میکنند. برنامهریزی و هماهنگی مؤثر بین ذینفعان مربوطه، از جمله مقامات دولتی، صنایع و مؤسسات مالی، در تضمین امکان سنجی مالی و موفقیت پروژه بسیار مهم خواهد بود. بهرغم اهمیت موضوع و تأثیر گسترده آن، چالشهایی در رابطه با تأمین مالی پروژه تعویض بخاری وجود دارد. نیاز صنایع پیشران کشور به گاز در زمان پیک مصرف و عدم تعادل، فرصتی اقتصادی است. با سرمایهگذاری در پروژه تعویض بخاری، صنایع میتوانند مصرف گاز شبکه را در روزهای اوج مصرف کاهش داده و به طور مستقیم تأمین بیوقفه دریافت کنند. این رویکرد نه تنها هدر رفت را کاهش میدهد و استفاده از گاز را به طور پایدار بهینه میکند، بلکه مزایای اقتصادی را برای صنایع فراهم میکند. همچنین سرمایهگذاری صنعتی در این طرح از کمبود گاز برای صنایع پیشران کشور جلوگیری میکند.»
وی در پایان خاطرنشان میکند: «بهبود راندمان مصرف شیوههای گرمایش بخش خانگی گامی حیاتی در جهت رفع ناترازی گاز در فصول سرد سال در ایران است. با تمرکز بر جایگزینی بخاریهای ناکارآمد با مدلهای با راندمان بالا، اتلاف گرما در بخش گرمایش خانگی را میتوان به میزان قابل توجهی به حداقل رساند. این امر امکان هدایت مجدد عرضه گاز به صنعت و بخشهای تولیدی اقتصاد را فراهم میکند. با این حال، تأمین مالی پروژه همچنان یک چالش مهم است که نیازمند رویکردها و همکاریهای نوآورانه برای تضمین سرمایهگذاری پایدار و جلوگیری از کمبود گاز برای صنایع پیشران است. رسیدگی به ناترازی گاز و بهینهسازی مصرف در بخش خانگی نه تنها به حفظ انرژی و کاهش شدت مصرف انرژی در کشور کمک میکند، بلکه با به حداکثر رساندن ارزش به دست آمده از منابع گاز، رشد اقتصادی را تقویت میکند. برای دولت ضروری است که به طور فعال در ترویج طرح جایگزینی بخاری مشارکت کند، سرمایهگذاری صنعتی را تشویق کند و مکانیسمهای مالی مناسب را کشف کند. با اجرای این اقدامات، ایران میتواند ناترازی گاز را کاهش دهد، امنیت انرژی را تضمین کند و توسعه کلی اقتصادی را به شیوهای پایدار تحریک کند.»
بهینهسازی مصرف گاز خانگی با طرح جایگزینی و نوسازی بخاریها
سیدعلی مرتضوی کارشناس حوزه سیاستگذاری انرژی نیز با اشاره به لزوم توجه به بهینهسازی گاز در بخش گرمایشی و کاهش مصرف در بخش غیرصنعتی به «جوان» میگوید: «ناترازی انرژی یک مشکل دائمی در ایران است که سالها گریبان کشور را گرفته است. شدت انرژی ایران به طور قابل توجهی بالاتر از میانگین جهانی است و حتی از کشورهای توسعه یافته نیز فراتر رفته است. علاوه بر این، ناترازی گاز کشور عمدتاً ناشی از گرمایش خانگی مبتنی بر گاز است که به بخاریها و وسایل ناکارآمد متکی است. برای رفع این مشکل، بهینهسازی مصرف گاز خانگی و اجرای پروژههای تعویض بخاری میتواند مصرف انرژی را به میزان قابل توجهی کاهش دهد، بهرهوری را بهبود بخشد و به رفع ناترازی فصلی کمک کند.»
وی میافزاید: «شدت انرژی ایران که مصرف انرژی در واحد تولید ناخالص داخلی را اندازهگیری میکند، به طور قابل توجهی بالاتر از میانگین جهانی است. علاوه بر این، سه تا چهار برابر بیشتر از شدت انرژی در کشورهای توسعه یافته است. این شدت انرژی بالا نقش مهمی در ایجاد ناترازی انرژی و فشار بر منابع انرژی کشور دارد. برای دستیابی به پایداری و تعادل انرژی، تمرکز بر اقداماتی که مصرف انرژی را کاهش میدهد و در عین حال سطح مطلوب رشد اقتصادی را حفظ میکند، ضروری است.»
مرتضوی در رابطه با اهمیت کاهش میزان مصرف گاز در بخش غیرتجاری و شناسایی بخشهایی که در اتلاف گاز در بخش خانگی مؤثر هستند، میگوید: «یکی از راهحلهای کلیدی برای رفع ناترازی گاز، بهینهسازی مصرف گاز خانگی در دورههای اوج مصرف است. گرمایش گاز خانگی، به ویژه از طریق بخاریهای غیراستاندارد و ناکارآمد، سهم قابل توجهی در مصرف بالای گاز در کشور دارد. با جایگزینی بخاریهای ناکارآمد با مدلهای با راندمان بالا، میتوان مصرف گاز را کاهش داد که منجربه بهبود بهرهوری انرژی و اطمینان از تأمین گاز متعادلتر میشود. در حل مسئله ناترازی گاز، اغلب به انجام پروژههای بزرگ با ابعاد مالی قابل توجه نیاز است. با این حال، ابتکارات جایگزینی بخاری یک راه حل پایدار و مقرون به صرفه برای دستیابی به بهینهسازی ارائه میدهد. در حالی که افزایش عرضه گاز به میزان ۵۰ میلیون متر مکعب مستلزم سرمایهگذاری قابل توجهی است، جایگزینی بخاریها میتواند منجربه کاهش قابل توجه مصرف با هزینه بسیار کمتر شود. پروژههای جایگزینی بخاری میتوانند بهینهسازی بلندمدت را به همراه داشته باشند و بار مالی را به حداقل برسانند.»
این کارشناس سیاستگذاری حوزه انرژی با اشاره به تقریب کلی از میزان کاهش مصرف گاز با اجرای طرح جایگزینی و نوسازی بخاریهای فرسوده با بخاریهای نسل جدید توسط وزارت نفت تأکید میکند: «طبق اعلام مسئولان وزارت نفت، قرار است طرح تعویض بخاری در یک دوره پنج ساله اجرا شود. براساس این طرح، با هر تعویض بخاریهای رده A، ۴۶۶ مترمکعب صرفهجویی در مصرف گاز و با تعویض بخاریهای رده B، ۳۷۸ مترمکعب صرفهجویی در مصرف گاز میشود. اگر دولت تلاش خود را بر مناطق سردسیر متمرکز کند و با تعویض بخاری به کاهش ۵۰ درصدی مصرف دست یابد، تخمین زده میشود که سالانه ۱۰ میلیارد متر مکعب گاز در زمان پیک مصرف و ناترازی فصلی در ایران در فصل زمستان صرفهجویی شود.»
مزایای طرح جایگزین بخاری
مرتضوی با اشاره به اهمیت و مزیتهای جایگزینی و نوسازی بخاریهای فرسوده با بخاریهای نسل جدید میگوید: «اجرای طرح جایگزینی بخاری مزایای بیشماری را ارائه میدهد. اول، مصرف گاز را کاهش میدهد و بازده انرژی را بهبود میبخشد و به تأمین متعادل گاز کمک میکند. دوم، در مقایسه با اقدامات جایگزین که نیاز به سرمایهگذاری گسترده در زیرساختها و تولید انرژی دارند، صرفهجویی قابل توجهی در هزینهها ایجاد میکند. علاوه بر این، بهینهسازی مصرف گاز خانگی از طریق تعویض بخاری با اهداف توسعه پایدار مرتبط با حفظ انرژی و پایداری محیطزیست همسو میشود. همچنین نوسازی و ارتقای فناوریهای گرمایشی را در سراسر کشور ترویج میکند که هم برای خانوارها و هم به نفع بخش انرژی گستردهتر است.»
جمعبندی
بهنظر میرسد حل ناترازی انرژی ایران نیازمند رویکردی جامع است و بهینهسازی مصرف گاز خانگی از طریق برنامههای تعویض بخاری نقشی حیاتی در دستیابی به این هدف دارد. ناکارآمدی سیستمها و وسایل گرمایشی فعلی به طور قابل توجهی به ناترازی گاز کمک میکند. با جایگزینی بخاریهای قدیمی و ناکارآمد با مدلهای با راندمان بالا، میتوان مصرف گاز را به میزان قابل توجهی کاهش داد و بهینهسازی انرژی را به طور پایدار انجام داد. اجرای پروژههای تعویض بخاری راهحلی مقرونبهصرفه ارائه میدهد که مزایای بلندمدتی مانند بهبود بهرهوری انرژی، کاهش مصرف گاز و تأمین متعادلتر گاز را به همراه دارد. با اولویتبندی این رویکرد، ایران میتواند گام مهمی در جهت دستیابی به پایداری انرژی، کاهش شدت انرژی و غلبه بر چالشهای مداوم ناشی از ناترازی انرژی بردارد.
