این میراث گرانبهای فرهنگی و تاریخی شیعی هر چند در گذار چندین قرن با فرازونشیبهای فراوان روبهرو بوده است تا جایی که در مقطعی با آن به مثابه یک نافرمانی سیاسی و جرم نابخشودنی برخورد میشد، با این حال این حرکت الهی همواره مسیر بالندگی و ماندگاری خود را طی کرده است. در دوران معاصر نیز پس از دورهای از ممنوعیت، با سقوط رژیم بعث عراق، شاهد فوران مجدد عشق و ارادت شیعیان آن دیار بودیم تا جایی که مشاهده تصاویر اولین زیارت اربعین عراقیها، این پندار را به ذهن متبادر میکرد که با شعار توده میلیونی عزاداران، «ابد ولله ما ننسی حسینا» سقف آسمان را به لرزه درمیآورد، عشق، شور و سوز و گدازی که نه تنها با گذشت زمان به سردی نگرایید، بلکه با افزوده شدن دیگر دلدادگان خاندان وحی از سایر کشورها به ویژه مرکز تشیع یعنی ایران اسلامی، بر شدت آن به مراتب افزوده گشت.
نظر به اهمیت راهبردی این مراسم و حرکت عظیم انسانی در این ایام لازم است با نگاه به برخی ویژگیهای بنیادین، اهتمام جدیتری به کارکردها و پیامدهای این رخداد عظیم ورزید و از برخوردهای سطحی نسبت به آن اجتناب کرد.
۱- راهپیمایی اربعین، امروزه به یکی از مظاهر برجسته گفتمان دینی و سیاسی تشیع تبدیل شده تا جایی که میتوان از آن به عنوان نمود عینیشده قدرت اجتماعی شیعی یاد کرد. با این وصف هر چند در دو دهه اخیر به صورت تزایدی، دیگر جمعیتهای شیعی از اقصی نقاط جهان و به طور برجسته کشورهای اسلامی منطقه نیز در این رویداد تاریخی مشارکت میکنند، با این حال همچنان وجه عربیت این رویداد معظم با حضور برجسته نمادهای قومی و هویتی عراقی در آن وجه غالب را دارد که شایسته است به حرمت حسن میزبانی و نیز سبقه دیرینه عراقیها در پاسداشت و نگهداشت این سنت حسنه، از هرگونه مداخله بیرونی در ساخت نظام معنایی این رویداد اجتناب ورزید و هر گونه تعاون و مشارکت در هر چه باشکوهتر برگزارشدن این اجتماع عظیم انسانی، با احترام به اصالت تاریخی و فرهنگی عراقی آن انجام گیرد. بر این اساس هرگونه مداخله در این رویداد، اولاً به صورت مشارکت با طرفهای عراقی انجام شود و سادگی و مردمبنیادبودن آن حفظ شود. چنانچه در مشاهدات عینی این مدعا مورد تأکید قرار میگیرد که کمترین میزان مداخله نهادهای دولت عراق جز در مورد تأمین امنیت و آب آشامیدنی، شاهد برپایی مواکب با پشتوانه این نهادها نیست و آنچه هست محصول یک عزم ملی از تجمیع ارادههای فردی برای برپایی باشکوه مراسم عزای سید جوانان بهشت است.
۲- یکی دیگر از پیامدهای اجتماع عظیم اربعین حسینی، بازتولید قدرتمند عناصر سازنده قدرت اجتماعی بر پایه هویت دینی و مذهبی در سطح ملی و بینالمللی است. عبور ایمن از حوادث سهمگین همچون ظهور افراطگرایی دینی در منطقه و ظهور داعش جز در سایه قدرت اجتماعی شیعی میسر نبود. فتوای تاریخی مرجعیت عالی شیعیان عراق در دفاع از مقدسات هم تنها زمانی میتوانست شکلی عینی به خود گیرد که زمینههای اجتماعی آن مهیا باشد، بنابراین لازم است نسبت به هرگونه ورود آشوبساز داخلی یا بیرونی که با هدف سست کردن پایههای قدرت اجتماعی شکل گرفته شیعی دنبال میشود، حساسیت داشت و اقدام مناسب برای جلوگیری از بروز آن انجام و جامعه را نسبت به تهدیدات و دستهای پنهان که درصدد نیل به این هدف شوم هستند، آگاه کرد.
در مجموع، قدرت اجتماعی در کنار نظام معنایی و هنجاری که بر بستر راهپیمایی عظیم اربعین حسینی بازتولید میشود، میتواند به عنوان دو بال قدرتمند در ساخت پایههای یک نظم نوین در عرصه نظامات اجتماعی، سیاسی و امنیتی در سطح منطقه مورد استفاده قرار گیرد که انتظار میرود واجد پیامدهای گستردهتری در طول زمان باشد.
* عضو هیئتعلمی علمی
پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی
