آییننامه ارزیابی و حمایت از شرکتها و مؤسسات دانشبنیان که به تازگی توسط معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان ریاست جمهوری اعلام شد، نظام جدیدی را در خصوص حمایت از دانشبنیانها مطرح کرده است. قانون جهش تولید دانشبنیان بستر حمایت قانونی از دانشبنیانها را پیشبینی کرده و قانون اعتبار مالیاتی تحقیق و توسعه نیز به کمک آمده است تا صنایع کشور در مسیر رشد و توسعه قرار گیرند. تا الان حمایت از شرکتها و مؤسسات دانشبنیان ساماندهیشده نبود و گاه در حمایت از شرکتهای دانشبنیان مشکلات و تبعیضهایی را شاهد بودیم، به همین دلیل همواره شاهد گلایه دانشبنیانها در این خصوص هستیم.
در آییننامه جدید شرکتها در سه دسته نوپا، نوآور و فناور قرار میگیرند. نوپا شرکتهای کوچکی هستند که هنوز به لحاظ کسبوکار به بلوغ لازم نرسیدهاند. نوآورها شرکتهایی هستند که بیش از ۵۰میلیارد ریال در سال درآمد دارند، اما سهم فروش کالاها و خدمات دانشبنیان شرکت از فروش کلش کمتر از ۵۰درصد است.
شرکتهای فناور درآمد عملیاتیشان در آخرین اظهارنامه مالیاتی شرکت بیش از ۵۰میلیارد ریال است. تفاوت آنها با نوآورها این است که سهم فروش کالاها یا خدمات دانش بنیان شرکت فناور از فروش کل حداقل باید ۵۰درصد باشد. حمایت از هر کدام از شرکتهای نوپا، نوآور و فناور متفاوت است.
با توجه به اینکه مؤسسات و شرکتهای دانشبنیان در کدام یک از دستهبندیهای بالا قرار میگیرند از سطح خاصی از حمایتها بهرهمند میشوند. به این ترتیب، مثلاً یک شرکت نوآور نمیتواند از حمایتهایی که شرکت فناور برخوردار میشود، بهرهمند شود. این شرکت باید در مدتزمان خاصی خودش را به سطح بالاتر برساند تا بتواند از حمایتهای آن سطح برخوردار شود.
سازوکار یادشده، این انگیزه را برای شرکتها و مؤسسات دانشبنیان به وجود میآورد که به پله بعدی دانشبنیانی صعود کنند و از مزیتهای آن سطح بهره ببرند. این چیزی بود که در سیستمهای قبلی حمایت از دانشبنیانها شاهد نبودیم و حالا در آییننامه جدید گنجانده شده است.
حمایت مشروط از شرکتهای دانشبنیان
یکی از مهمترین انتقاداتی که به نظام حمایتی کشورمان از صنایع وارد میشود، این است که حمایتها بیقید و شرط است. همین امر باعث میشود انگیزه توسعه زنجیره ارزش محصولات از صنایع گرفته شود و دلیلی برای رشد نبینند، مثلاً الان شرکتهای پتروشیمی کشور از حمایت غیرمشروط خوراک ارزان بهرهمند میشوند، به همین دلیل انگیزهای برای رشد ندارند. از همان ابتدا حاشیه سودی برایشان در نظر میگیریم، نتیجه این میشود که در تناژ بالا به تولید متانول و صادرات این ماده اولیه میپردازیم. به زعم بسیاری از کارشناسان، ارائه خوراک یارانهای غیرمشروط به پتروشیمیها باعث شده است توسعه زنجیره ارزش محصولات را در این صنایع شاهد نباشیم.
در آییننامه جدید ارزیابی و حمایت از شرکتها و مؤسسات دانشبنیان پیشبینی شده است که حمایت از دانشبنیانها مشروط به طی کردن روند رشد و توسعه آن شرکت یا مؤسسه است، به این معنا که اگر مؤسسه یا شرکت مورد نظر درجا بزند و رشدی نداشته باشد، حمایتها قطع میشود.
حمایت مدتدار و زمانمند جهت اثرگذاری نظام حمایتی
یکی دیگر از ویژگیهای حمایتهای معقول و هدفمند این است که حمایتها به صورت زماندار ارائه شوند، به این معنا که صنایع بدانند تا مدت مشخصی مثلاً دو، سه یا چهار سال از تسهیلات، خوراک یارانهای و حمایتهای دیگر بهرهمند میشوند و بعد از این مهلت باید به حدی از بلوغ رسیده باشند که بتوانند در گردونه رقابت باقی بمانند و سودآوری داشته باشند. وقتی حمایتها به صورت مادامالعمر به صنایع ارائه میشود، صنایعی وابسته و طفیلی پرورش میدهیم که تا همیشه به حمایتها وابسته هستند و هرگز روند رشد و توسعه را طی نمیکنند.
در واقع ارائه حمایتهای مادامالعمر نوعی خیانت به روند صنعتی شدن کشور است، زیرا صنایع انگیزهای برای پیشرفت ندارند. در آییننامه جدید مقرر شده است مؤسسات و شرکتهای نوپا و نوآور مدتزمان مشخصی از حمایتهای این سطح بهرهمند میشوند. آنها باید در مدتزمان تعریفشده خود را به سطح بالاتر برسانند، در غیر این صورت نمیتوانند از حمایتهای تعریفشده بهرهمند شوند. حمایت از دانشبنیانها با این هدف صورت میگیرد که در نهایت آنها بتوانند به روند رشد صنعتی کشور کمک کنند و زمینه را برای تولید محصولات نهایی توسط صنایع فراهم کنند. رسیدن به این هدف با حمایتهای مشروط، مدتدار و هدفمند تحقق مییابد.
در ادامه با آقای ابوترابی، عضو کمیسیون امور داخلی و شوراها پیرامون اهمیت و تحولهای نظام ارزیابی جدید شرکتهای دانشبنیان به گفتگو پرداختیم که در ادامه خواهید خواند.
امضاهای طلایی با ایجاد نظارت پسینی حذف میشوند
ابوالفضل ابوترابی در مورد نحوه ارزیابی عملکرد و حمایت از شرکتهای دانشبنیان به «جوان» میگوید: «مجلس توانست نظام اداری مملکت که ۱۰۰ سال نظارتش پیشینی بود و مردم را در دردسر وکاغذبازی انحصار و امضاهای طلایی انداخته بود، به نظارت پیشینی تبدیل کند، باید این امضاها و انحصارها جمع میشد و به همه مجوز میدادیم، اصل بر این است که همه خوب کار میکنند و توانایی کار را در همه زمینهها دارند و بعد نظارت بر آنها انجام شود.»
عضو کمیسیون «امور داخلی کشور و شوراها» در مجلس شورای اسلامی میافزاید: «با نظارت پسینی انحصار ایجاد نمیشود و امضاهای طلایی و کاغذبازی که در آن هزاران فساد هزینه رفتوآمد و دردسر مردم و فرار سرمایهگذاری است، جمع میشود، البته باید نظارت را سفت و سخت کنیم. این اقدام راهبردی بزرگ در حوزه دانشبنیانها و نظام اداری در حال اجرایی شدن است که امیدواریم در حوزه دانشبنیانها منجر به رشد فعالیتها شود.»
وی میگوید: «در نظارتهای پسینی کسی که به دنبال دانشبنیان است، وقتش برای گرفتن مجوز کمتر تلف میشود و همه این اقدامات نیز با سامانه است و حتی ما مدتزمان برای صدور مجوزها گذاشتیم و بعد از این مرحله، نظارت بر نحوه فعالیت و رشد این مجموعهها قابل انجام است.»
این نماینده مجلس تأکید میکند: «امروز باید نگاهمان به دانشبنیانها اینگونه باشد که آینده کشور را میسازند و چارهای نداریم جز اینکه محور را صادرات قرار دهیم. باید جهش علمی که در سالهای قبل داشتیم و جزو معدود کشورهای دنیا در تربیت مهندسین در دنیا بودیم، الان به بهرهبرداری برسد و مردم محصول آن را ببینند.»
وی خاطرنشان میکند: «رقابت در دنیا سنگین و صادرات سخت است. دانشبنیانها تنها مراجعی هستند که میتوانند ما را نجات دهند و برای همین در این قانون بسیار عالی به آنها توجه شده است و دانشبنیانها محور برای صادرات قرار میگیرند.»
جمعبندی
به نظر میرسد سازوکارهای قبلی حمایتی که به صورت غیرمشروط و غیرمدتدار ارائه میشد، نمیتواند ما را به هدف نهاییمان مبنی بر تبدیلشدن دانشبنیانها به بازوی رشد و توسعه کشور برساند. انتظار میرود سیستم جدید حمایت از دانشبنیانها بستر را برای توسعه زنجیره ارزش محصولات در کشور فراهم کند.
