محمد شالویی، رئیس انجمن مفاخر فرهنگی ایران با بیان این مطلب در مراسم بزرگداشت شیخالارشاد صفیالدین اردبیلی که با حضور مسئولان و اندیشمندان داخلی و خارجی در محل بقعه در اردبیل برگزار شد، این عالم را از اندیشمندان بزرگ و ممتاز اسلام در زمان خود معرفی کرد.
شالویی عنوان کرد: در زمانی که دوره انبیا و اولیا رو به اتمام نهاد، مردم دست به دامان کسانی میشوند که رحمتی بر عالمان باشند و بتوانند مردم را از تاریکی به روشنی راهنمایی کنند و شیخ صفیالدین کسی بود که گوشهنشینی نکرد و در کنار و با این مردم بود و آنها را رهبری کرد. شیخ صفیالدین عارفی بود که در مقابل اجتماع خود احساس مسئولیت کرد و هم در حوزه عرفان و معنویت و هم در صحنه اجتماعی خدمت بزرگی برای تاریخ بشر کرد.
رئیس انجمن مفاخر فرهنگی ایران با بیان اینکه شیخ صفیالدین اردبیلی در کتابهای بزرگان و کتابهای اسلامشناسی مورد تمجید قرار گرفته است، عنوان کرد: شیخ صفی در زمره کسانی بود که توانست خود را از زمین به آسمان ببرد و ترکیب حماسه عرفانی، اجتماعی و قهرمانی را با هم داشت و این را به فرزندان خود نیز انتقال داده بود.
برای شیخ از همه دنیا هدیه ارسال میشد
در ادامه این مراسم معنوی، آیتالله سیدحسن عاملی، نماینده ولیفقیه و امام جمعه اردبیل به معرفی بیشتر این شیخ و ثبت وقایع اردبیل تأکید کرد و با بیان اینکه حیات علمی هر منطقهای وابسته به بزرگانی است که در آن منطقه زندگی میکنند، گفت: کشور ما مدیون عنایات سلسله مبارک صفوی است و باید تلاش کرد تکریم و تعریف این حریم را به دنیا ارائه داد. برای شیخ صفی از تمام دنیا از چین تا دریای سیاه از آسیای میانه هدایا فرستاده میشد. هر عارفی صاحب این مرتبه از عرفان نمیشود و در این خصوص باید رمز قضیه را دنبال کرد. از متخصصان و محققان انتظار میرود این موضوع را روشن کنند که این یکی از عادتهای شریعه و مباحث نظریه خاص نبوده است.
آیتالله عاملی افزود: در شورای فرهنگ عمومی استان سراغ اهل علوم رفتیم و مشخص شد کتاب عرفانی شیخ صفی ۸۰۰ سال است کتاب درسی علویان دنیاست و طی فراخوانی که برای جمعآوری مقاله بود به شاهکارهای علمی در کشورهایی، چون امریکا دست یافتیم که اگر این موارد برای مردم ما گفته و ثبت نشود برای جامعه علمی اردبیل عیب است.
وی ادامه داد: شیخ و فرزندان شیخ ۲۰۰ سال کار کردند تا یک سلسله ایجاد شد و اولین سلسلهای بود که پس از حکومت فروپاشی شده ساسانیان عزت ایران را به خودش برگرداند. اردبیل ما در صدر است و در پرداخت و بازگویی این رویداد مهم باید کار کرد.
شاهکار اصلی خاندان صفوی در حفظ منزلت زنان
نماینده ولیفقیه در استان اردبیل شاهکار بزرگ سلسله صفوی را حفظ شأن و منزلت زن دانست و تصریح کرد: آنهایی که برخی شعارها را میدهند، قدرت و جایگاه زن در صفویه را بروند مطالعه کنند. شیخ صفیالدین اردبیلی کسی بود که در دامن یک زن تربیت شد و با کسب علم در کنار یک زن مراحل عرفانی را طی کرد.
عاملی با اشاره به شهادت سلطان حیدر و بعد سلطان علی در جنگ و رهبری قشون توسط یک زن، یعنی عالمشاه بیگم عمهشاه اسماعیل بیان کرد: بهترین نقش زنان در نجات اسماعیل خردسال از دست رستم میرزا پس از شهادت سلطان علی نمایان است، هنگامی که فرستادگان حکومتی، قدم به قدم در تعقیب و به دنبال اسماعیل بودند، یک زن به نام خانجان یک ماه اسماعیل را پنهان کرد. آن زن را شکنجه کردند، ولی آن کودک حفظ شد و سپس به زنی دیگر به نام ابه جراحه از قبیله ذوالقدر در سردابه مسجد جامع اردبیل سپرده شد. این زن در یک فرصت اسماعیل را به دست قزلباشان به خارج اردبیل فرستاد و در این راه جانش را از دست داد.
وی با بیان اینکه افتخارآفرینی و مسئولیت اجتماعی زنان خاندان صفوی قابل توصیف نیست، افزود: ریاست مجلس، سردار قشون و ریاست کتابخانه آستان قدس رضوی برعهده همین مادران و فرزندان شیخ بود.
تلاش شیخ صفی برای احیای ایران
علیاکبر ولایتی در پیامی به این مراسم نوشت: شیخ صفیالدین اردبیلی مؤثرترین روحانی در تاریخ تشیع در شکل دادن به هویت ملی و مذهبی ایرانیان بود و بسیار تلاش کرد تا ایران را احیا کند. سرزمین ایران از دیرباز زمینه و موقعیت مناسبی برای رشد کمی و پرورش فکری و روحی شیعیان در سه گروه عمده زیدیه، اسماعیلیه و اثناعشریه (۱۲ امامیها) فراهم کرده بود. از آن میان، تشیع اثناعشری به سبب سازمانیافتگی فکری، کلامی، علمی و فقهی و در کل فرهنگی، غنیترین محصولات فکری را تولید کرده است. تشیع اثناعشری که به یمن قدوم مبارک حضرت امام رضا (ع) در سرزمین ایران دارای سازمانی کاملاً نظام یافته بود در ایران، بهویژه در بخشهای مرکزی با همه ساختارهایش مقبول اهل اندیشه قرار گرفت و با عرفان عمیق ایرانی حمایت شد و به علت شرایط تاریخی و اجتماعی، ایران رشد و بالندگی مناسبی یافت و به پایگاهی دفاعی برای مردم بی دفاع ایران در برابر خلفای جائر عباسی و دستنشاندگانش، ظلم مغولان و دیگر اربابان ظلم و جور تبدیل شد. بدین سان، اسلامباوری ایرانیان در پیوند با کانونهای گوناگون ظلمستیزی و عدالتخواهی بالنده شد و در اعتقاد ایرانیان به امامت بحق ۱۲ امام معصوم (علیهمالسلام) و در هماهنگی اجتماعی با دیگر مذاهب در جایگاهی فرامذهبی قرار گرفت.
در ادامه پیام آمده است: نیای خاندان صفویه، بزرگمردی در تاریخ ایران و تشیع به نام شیخ صفیالدین ابوالفتح اسحاق اردبیلی نوه فیروزشاه و از سادات موسوی بود. نسب صفیالدین با ۱۹ واسطه به حضرت امام موسی کاظم (ع)، امام هفتم شیعیان امامیه میرسد.
وی مؤثرترین روحانی در تاریخ تشیع در شکل دادن به هویت ملی و مذهبی ایرانیان بود و بسیار تلاش کرد تا ایران را احیا کند و در این راه سعی بسیار کرد و تلاشی انصافاً خستگیناپذیر و تحسینبرانگیز داشت. او از عنفوان جوانی به عنوان یک شخصیت شیعه اثناعشری و یک ایرانی معتقد به هویت اصیل ایرانی مطرح بود. فردی فقیه، عارف، عالم و مجاهد بود که سلسله صفویه را تشکیل داد.
دربخش دیگری از پیام آمده است: شیخ صفیالدین اردبیلی براساس قرائن موجود تاریخی بسیار جستوجو کرد تا حقایقی از تاریخ پیچیده و طولانی پر از رنج ایرانیان را کشف کند و به اقصینقاط ایران سفر کرد، حتی براساس بعضی روایات با شیخ اجل مصلحالدین سعدی که در خانقاه خود بیرون از شهر شیراز از میهمانان و جستوجوگران سیر و سلوک پذیرایی میکرد، مدتی همصحبتی داشت ولی برخی از آنچه را که دنبالش بود در آنجا نیافت که شاید مهمترین آنها احیای ملیت ایرانی بود که نشان دهنده یأس برخی بزرگان ما در تحقق چنین آرمانی بود. بنابراین سعدی هیچ اشارهای به این موضوع ندارد. با وجود اینکه بدون تردید سعدی دارای شخصیتی بزرگ و جامع بود، اما مأیوس از یکپارچگی سیاسی بود. بنابراین با جدیت تمام به ادامه یکپارچگی فرهنگی ایران پرداخت.
شیخ صفیالدین اردبیلی از همان جوانی همواره از عرفای منزه و خوشنام بود. شیخ زاهد به گفته مریدانش، پیش از آنکه شیخ صفیالدین را دیده باشد، درباره او گفته بود: «ای مریدان، مژده باد شما را شیخالمعصومین و عارف به علوم اسرار حضرت ربالعالمین، شیخ صفیالدین اسحق موسوی، شفقت کرده به جانب من میآید. به خدا این جوان محرم بارگاه حق و برگزیده حضرت خدای عالم است.»
ادامه حیات سیاسی ایران با سلسله صفویه تضمین شد و عملاً این کشور قدیمی که طولانیترین تاریخ تمدن را در جهان با بیش از ۱۰ هزار سال (برای نمونه در تپهسنگ چخماق شاهرود، تمدن سیلک کاشان، شهر سوخته سیستان، کنارصندل جیرفت و غیره) دارد، ماندگار ماند در حالی که رقبای ایران مانند یونان، رم، مصر قدیم، هند و چین هیچکدام طول، انسجام و پیوستگی فرهنگی ایران را نداشته و ندارند.
تقویت هویت آذری به عنوان بخش مهمی از هویت ایرانی
ولایتی در ادامه پیام آورده است: کار مهم دیگر که صفویان انجام دادند، تثبیت و تقویت هویت اصیل و ریشهدار آذری به عنوان بخش مهمی از هویت جامع ایرانی بود و ما در دو مقاله به نام «من هم یک آذری هستم» اثبات کردهایم ایرانیان از زمان حضرت زرتشت گرایش توحیدی داشتند و خود زرتشت نیز به نظر اغلب مورخان معتبر قدیم از مردمان آذربایجان یا متوطن در این محل بوده است.
صفویان با بهرهگیری از ابزارهای تعلیمی و تبلیغی مردمی، تشیع را در میان مردم ایران تثبیت و تعمیق کردند. این ابزارها عبارت بودند از درس و کتابت؛ ساختن مساجد جدید و چشمگیر و باعظمت برای ترغیب مردم به حضور در این پایگاههای مهم مذهبی ـ سیاسی؛ برگزاری اجتماعات گوناگون روضهخوانی، تعزیهخوانی، مولودیها در حرم امامزادهها، تکیهها و دیگر زیارتگاهها به مناسبتهای مختلف مذهبی.
بدینترتیب با تدابیر بسیار مؤثر و عمیق سلسله صفویه یک انسجام ملی و مذهبی در میان ایرانیان با پیشتازی یک قوم قدیمی و مؤثر در شکلگیری هویت ایرانی یعنی آذریها به وجود آمد که پیش از آن، بیسابقه بود و عملاً موجب یکپارچگی دائمی ایران شد. این امر عملاً موقعیت آذریها را در درجه اعتباری که استحقاق آن را داشتند تثبیت کرد. آذریها در آن زمان دو وظیفه را برعهده داشتند: اول تثبیت موقعیت تشیع اثناعشری به عنوان مذهب رسمی و دیگری، برعهده گرفتن رکن مهم فتوت توسط آذریها.
در انتهای پیام آمده است: همه اینها از برکات تدابیر بسیار ارزشمند و عمق نگاه شیخ صفیالدین اردبیلی (ره) در دوران پیش از تشکیل پادشاهی صفوی بود که به دست جانشینان وی بهخوبی و درستی پیگیری شد و به ثمر رسید. عملکرد شیخ صفیالدین سه رکن داشت: تثبیت جایگاه دروس فقهی در حوزههای علمیه شیعه توسط علما، حمایت مردمی از علما، تثبیت نقش فتیان به عنوان واسطه میان مردم و روحانیت.
ایران بزرگ و پرافتخار امروز ما که مملکتی متبرک به ارادت به اهل بیت (علیهمالسلام) و مفتخر به انتظار حضرت ولیعصر (ارواحنا له الفدا) است و به یکپارچگی و وحدت کلمه خود میبالد مدیون اندیشهها و همت والای شیخ صفیالدین اردبیلی و جانشینانش است که یادشان در تاریخ پرافتخار ایران همواره زنده خواهد ماند.
