ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه نیز در دیدار با دیلما روسف، رئیس بانک توسعه جدید با تأکید بر اهمیت بانک بریکس در نظم پولی جدید گفته بود: ایجاد مؤسسات مالی جایگزین در زمانی که واشنگتن دلار امریکا را به سلاح تبدیل کرده، تلاشی دشوار، اما ضروری است.
در اواخر مارس ۲۰۲۳ دو کشور مهم گروه ۲۰ یعنی برزیل و چین که جزو اقتصادهای نوظهور و از اعضای بریکس محسوب میشوند، گام مهمی در زمینه دلارزدایی از تجارت دوجانبه برداشته شد و در ۲۹ مارس از توافقی خبر دادند که به موجب آن دلار امریکا از مبادلات تجاری میان دو کشور کنار گذاشته میشود. چین و برزیل هر دو از اعضای گروه بریکس بوده و در حال حاضر برزیل از بزرگترین شرکای تجاری چین محسوب میشود. ارزش مبادلات تجاری چین و برزیل تنها در سال۲۰۲۲ به بیش از ۱۵۰میلیارد دلار میرسد. مقامهای برزیل و چین گفتهاند از این به بعد مبادلات ارزی میان دو کشور یا از طریق بانک صنعتی و تجاری چین یا بانک ارتباطات برزیل انجام خواهد شد. مسلماً خبر حذف دلار از مبادلات تجاری این دو کشور ضربهای مهم به جایگاه دلار در نظام مالی جهانی و نیز موقعیت ایالاتمتحده در امریکایلاتین محسوب میشود. اقدامات اخیر چین در راستای دلارزدایی از مبادلات تجاری خود در چند سال اخیر همواره رو به گسترش بوده است. چین موفق شده است در مبادلات ارزی با برخی کشورها مانند روسیه، عربستانسعودی و پاکستان، به توافقی مشابه دست یابد. پس از سفر رئیسجمهور چین به عربستان در دسامبر ۲۰۲۲، دو کشور به توافق رسیدند مبادلات نفتی را با یوان چین انجام دهند. با توجه به انعقاد چند قرارداد نفتی بزرگ میان چین و عربستانسعودی، ناظران اقتصادی و سیاسی معتقدند یکی از تأثیرات این امر، تضعیف هر چه بیشتر جایگاه دلار در تجارت بینالمللی و کاهش نفوذ سیاسی امریکا در غرب آسیاست؛ تأثیری که اکنون پس از توافق چین با برزیل میتواند به نفوذ سیاسی و سیطره اقتصادی ایالاتمتحده در امریکایلاتین نیز ضربه مهمی وارد کند.
روند دلارزدایی
روند دلارزدایی در جهان که ایده آن از سال۲۰۰۷ کلید خورد، شتاب فزایندهای گرفته است و تعداد زیادی از کشورهادرصدد حذف این ارز امریکایی در تسویهحسابهای بینالمللی و مبادلات تجاری و جایگزینی ارزهای ملی منطقهای هستند. در سطح کشورها، ایده دلارزدایی برای اولین بار توسط روسیه، چین و کشورهای امریکایلاتین در پی بحران مالی جهانی ۲۰۰۸- ۲۰۰۷ آغاز شد که این مسئله سبب بروز نوسانات بسیار شدید در دلار امریکا شد. پیش از آن، بانک مرکزی امریکا (فدرالرزرو) نرخ وجوه فدرال را از ۵/۶ درصد در می ۲۰۰۰ به یک درصد در ژوئن۲۰۰۳ کاهش داد. در نتیجه این تصمیم، اثر دومینوی بحران مالی ایالاتمتحده به سایر نقاط جهان سرایت کرد، بنابراین میتوان گفت روند تضعیف نفوذ دلار نخستین بار در امریکا آغاز شد.
همچنین با توجه به اینکه اکنون بخش اعظم تجارت جهانی با دلار انجام میشود، واشنگتن از این امر به منزله اهرم فشاری برای اعمال ضربه به کشورهای رقیب و دشمن خود استفاده میکند. در واقع استفاده ابزاری امریکا از دلار همواره به عنوان یکی از مهمترین انتقادها به نظام پولی و مالی بینالمللی کنونی مطرح بوده است. با وجود اینکه هنوز هم دلار بزرگترین ارز ذخیره جهان محسوب میشود، اما استفاده امریکا از آن به عنوان یک سلاح مالی، باعث تسریع حرکت بسیاری از کشورها برای تنوع بخشیدن به سرمایهگذاریها در ارزهای جایگزین شده است. طبق آمارهای صندوق بینالمللی پول، از ابتدای سال ۲۰۰۰ میلادی تا پایان سال ۲۰۲۰، سهم دلار از ذخایر ارزی کشورهای مختلف با کاهش تقریباً ۱۳درصدی روبهرو شده است. اکنون برخی کشورها با توجه به استفاده ابزاری واشنگتن از دلار در راستای اعمال فشار بر دیگر کشورها و نیز تحریمهای فزایندهای که ایالاتمتحده علیه کشورهای رقیب و مخالف خود اعمال میکند، به استفاده از ارزهای ملی برای تبادلات مالی و تجاری روی آوردهاند. با توجه به تحریمهای گسترده غرب به خصوص ایالاتمتحده علیه روسیه در ۵/۱ سال گذشته یعنی پس از آغاز جنگ اوکراین، حرکت برخی کشورها برای کاهش اتکا به دلار به ویژه روسیه شتاب گرفته است، ضمن اینکه کشورهایی مانند چین، هند و ترکیه که مایل به مشارکت در تحریم روسیه نیستند، رویکرد استفاده از ارزهای ملی در معاملات با مسکو را در پیش گرفتهاند. اکنون کشورهایی مانند برزیل، مالزی، ترکیه، ونزوئلا و ایران نیز رویه مشابهی را در پیش گرفتهاند. کشورهای عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا نیز در حال کنار گذاشتن دلار امریکا از تمامی مبادلات مالی و تجاری خود هستند. «الویرا نابویلینا» رئیس بانک مرکزی روسیه یکی از دلایل حرکت به سوی دلارزدایی از اقتصاد کشورش را تحریمها دانسته و گفته بود: «احساس میکنم فضای جهانی در حال تغییر است. به تدریج داریم به سمت یک نظام پولی چند ارزی در دنیا حرکت میکنیم.»
موج دلارزدایی و بریکس
تداوم سوءاستفاده واشنگتن از دلار برای فشار بر کشورهای مخالف امریکا و همچنین عزم قدرتهای بزرگ اقتصادی به ویژه اعضای بریکس برای استفاده از ارزهای ملی برای تجارت خارجی موجب ایجاد موج بزرگی برای دلارزدایی از تجارت بینالمللی شده است. در سال۲۰۱۵، سران کشورهای «بریکس» معروف به «قدرتهای اقتصادی نوظهور» اعلام کردند توافق کردهاند ارتباط نزدیک خود را به منظور توسعه همکاری در حوزه پولی مطابق با دستور بانکهای مرکزی هر کشور حفظ کنند. این شامل معاملات سوآپ ارز، تسویه با پول ملی و سرمایهگذاری مستقیم در ارزهای ملی بود. در این راستا روسیه و چین در کنار هند برای کاهش آسیبپذیری خود چند سال است اقدامات متعددی را برای کاهش وابستگی به دلار صورت دادهاند تا به این ترتیب با کنشهای خصمانه امریکا مقابله کنند. با اعلام استفاده کشورهای عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا از ارزهایی غیر از دلار برای مبادلات تجاری، گام مهم دیگری در راستای دلارزدایی از مالیه و اقتصاد جهانی برداشتهاند.
تحلیلگران معتقدند تحریمهای امریکا علیه روسیه حرکت برخی کشورها برای کاهش اتکا به دلار را سرعت بخشیده و میتواند تقاضا را برای خرید اوراق قرضه خزانهداری ایالاتمتحده کاهش دهد، به همین دلیل کارشناسان بر این گمان هستند به رغم اینکه هنوز هم دلار بزرگترین ارز ذخیره جهان محسوب میشود، اما استفاده امریکا از آن به عنوان یک سلاح مالی، به احتمال زیاد باعث تسریع حرکت بسیاری از کشورها برای تنوع بخشیدن به سرمایهگذاریها در ارزهای جایگزین میشود. در واقع کاهش وابستگی به سیستم مالی و پولی نظام سلطه که اکنون تا حد زیادی تحت نظارت نهادهای مالی و پولی غربی و امریکاست تنها از مسیر کاهش وابستگی به دلار صورت خواهد پذیرفت. آنچه دیگر کشورها را به نظام پولی غرب به ویژه امریکا وابسته میکند، استفاده از دلار است. به عبارت دیگر زمانی که یک کشور بخواهد از ارز دیگری (ارز واسط) برای تجارت خود استفاده کند، به نظام مالی آن کشور نیازمند میشود. وقتی این نیازمندی شدت پیدا کند، به وابستگی تبدیل خواهد شد و بستری مناسب برای اعمال فشار در راستای رسیدن به اهداف مدنظر کشورهای سلطهگر نیز خواهد بود. هر چه میزان استفاده از دلار در تجارت جهانی و تعاملات اقتصادی میان کشورها بیشتر باشد، بانکهای جهان نیاز بیشتری به تعامل با نظام مالی امریکا خواهند داشت و در نتیجه امریکا توانایی بیشتری برای استفاده از سلاح پولی خواهد داشت. در مقابل هر چه میزان تقاضا و استفاده از دلار کاهش یابد، اقتدار پولی ظاهری امریکا نیز در سطح جهان کاهش خواهد یافت.
