شایعهای درباره تکیه دولت وجود داشت که میگفت ناصرالدین شاه با دیدن غرب و ایده گرفتن از «رویال آبرت هال» دستور ساخت تکیه دولت را داده است، اما این شایعه بود.
رضا کوچکزاده، کارگردان و پژوهشگر کتاب «شعرهای نامرئی» با بیان این مطلب و با اشاره به نمادهای فعلی شهر تهران به ایبنا میگوید: من امروز میخواهم از یک مکان نامرئی صحبت کنم. این سالها، نماد شهر تهران برج میلاد است، در واقع برج میلاد نشان فنآوری است. یا قبلتر برج آزادی نماد تهران بود و دلیل این تمایز را میتوانیم معماری خاص آن بدانیم. حدود ۸۰ سال پیش تهران را با «تکیه دولت» میشناختند. در آن زمان بلندترین سازه شهر بود و مسافران هنگام دیدن آن میفهمیدند به تهران رسیدهاند. وی افزود: نخستین تکیه دولت در زمان محمدشاه تأسیس شد و در زمان ناصری به اوج کارکرد و رونق رسید. تکیه دولت برخلاف دو برجی که نام بردم و میشناسیم به عنوان نخستین مجموعه فرهنگی ایران نماینده فرهنگ هم بود.
تکیه دولت برگرفته از معماری ایرانی- اسلامی بود
وی در ادامه به بررسی بیشتر کارکرد این مکان پرداخت و گفت: یکی از افسانههای غلطی که ما ایرانیها دوست داریم آن را رشد دهیم، این است که همه چیز را از غربیها یاد گرفتهایم! شایعهای درباره تکیه دولت وجود داشت که میگفت ناصرالدین شاه با دیدن غرب و ایده گرفتن از «رویال آبرت هال» دستور ساخت تکیه دولت را دادهاست. ولی با مقایسهای مختصر و تخصصی به راحتی میتوان تشخیص داد که این بنای سهطبقه که تا ۲۲ هزار نفر ظرفیت داشت برگرفته از معماری
ایرانی- اسلامی در همان دوره بودهاست. این پژوهشگر عنوان کرد: این سازه به قدری عظیم بود که تنها قطر صحنه آن ۲۲متر طول داشت و برخی معتقد بودند دلیل اینکه سقف این بنا با پارچه پوشانده شدهاست، ناتوانی معمار از ادامه کار است، ولی محققان و تاریخنگاران بر این باورند که سقف پارچهای در تکیه به دلیل یادآوری خیمههای لشکر امامحسین (ع) است.
کوچکزاده گفت: این بنا شامل سه در ورودی بود؛ در شمالی که دیوار مشترک با کاخ گلستان داشت برای درباریان، در جنوب غربی مختص به بانوان و در شرقی، بزرگترین در تکیه که به سمت بازار بود، مختص مردان تعبیه شدهبود. این فضاسازی به این علت منظور شدهبود که مخاطبان بتوانند تا حداکثر حالت ممکن فشرده بنشینند.
این پژوهشگر با بیان این پرسش که چرا اینک نیازمند اندیشیدن درباره تکیه دولت هستیم، توضیح داد: در تکیه دولت محمدباقر معینالبکاء با مخاطبشناسی دقیق و مینیاتوری برخورد کردن با نمایش باعث شد این محل به پیوندی میان بازار، دارالفنون، ارگ و مسجد ارگ بدل شود. از مهمترین رویدادهای بعد از شبیهخوانی میتوان به مواردی، چون بهرهگیری از نخستین ژنراتور برق برای آشناسازی و ترسزدایی مردم از برق، نخستین آگهی در ایران که برای شبیهخوانی تنظیم شد، تشکیل هیئت امنای دولت برای حسابرسی به ضرابخانهها و انواع رخدادهای اجتماعی و سیاسی اشاره کرد.
بنا بر این گزارش، تکیه دولت که از سوی ناصرالدینشاه برای مراسم سوگواری امامحسین (ع) و نمایش تعزیه ساخته شدهبود در ضلع جنوب شرقی باغ گلستان و در جنوب غربی شمسالعماره قرار داشت. ساختمان تکیه در سه طبقه و به شکل مدور و آجری به قطر تقریبی ۶۰ متر و به ارتفاع ۲۴ متر بود. در وسط صحن تکیه، سکوی گردی وجود داشت که برای اجرای تعزیه تعبیه شدهبود. تکیه دولت پس از سالها مخروبه ماندن، در ۱۳۲۵ش برای ساخت شعبه بانک ملی در بازار تهران در نظر گرفته شد و بیشتر عرصه آن زیربنای بانک گردید.
تکیه دولت را دوستعلیخان معیرالممالک به فرمان ناصرالدینشاه و با صرف سرمایهای بالغ بر ۳۰۰هزار تومان بنا کرد. ساخت این تکیه از ۱۲۸۵ تا حدود ۱۲۹۰ قمری به طول انجامید.
