مبانی صفآرایی عالمان شیعی، در برابر استبداد و استعمار
استاد محمدحسن رجبی (دوانی) پژوهشگر تاریخ معاصر ایران و فراهم آورنده مجموعه گرانسنگ «گزیده ادبیات مقاومت علمای شیعه در پنج قرن اخیر»، در دیباچه خویش بر این اثر، زمانه، نوع ادبیات و ادوار موضوع مورد بررسی خویش را به شرح و بررسی نشسته است. وی در آغازین بخش از این درآمد، در باب آبشخور مواضع علمای شیعه در برابر استبداد و استعمار در پنج سده اخیر، چنین آورده است:
«مواضع سیاسی علمای شیعه در قرون اخیر در برابر استبداد، استعمار و تهدیدات خارجی که عزت، امنیت، استقلال سیاسی و هویت دینی و ملی مردم مسلمان ایران و سایر کشورها و سرزمینهای اسلامی را به خطر انداخته، عمدتاً برگرفته از موارد ذیل بوده است:
۱) رهنمودها و هشدارهای قرآن کریم به مؤمنان نسبت به کافران، مشرکان و منافقان
۲) سیره سیاسی پیامبر اکرم (ص)، در برابر سه گروه مذکور
۳) سیره سیاسی امیرالمؤمنین (ع) در دوران برکناری از خلافت و دوره کوتاه خلافت خود، در مقابل سه گروه قاسطین، مارقین و ناکثین
۴) سیره سیاسی سایر ائمه شیعه (ع)، نسبت به خلفای اموی و عباسی و رویدادهای سیاسی زمان خویش
۵) و بالاخره سیره علمای شیعه سلف، در برابر حاکمان زمان خود
آنان با تبعیت از موارد فوق و تطبیق شرایط سیاسی و اجتماعی زمان خود با یکی از ادوار مذکور و موضع نظری و عملی خویش با سیره آن بزرگواران، سیاست و مواضع فعال یا انفعالی خود را در برابر حاکمان ستمگر زمان (خواه سنی یا شیعه)، دشمنان خارجی و رویدادهای سیاسی پیشآمده (حوادث واقعه) توجیه میکردهاند. بدین ترتیب، مواضع سیاسی نظری و عملی علمای شیعه در برابر برخی رویدادهای مهم سیاسی و جریانات فکری که از نظر ایشان کیان اسلام، مسلمانان و سرزمینهای اسلامی را به خطر انداخته و تهدید بزرگی به شمار میرفته و نیز جنبشهای ملی ضد استبدادی و ضد استعماری در ایران و جهان اسلام و سرنوشت سیاسی مسلمانان در سایر نقاط جهان، بستگی به میزان درک عمیق آنان از معارف یادشده، شناخت درست از تحولات سیاسی زمان و ساز و کارهای پیچیده استعماری، پذیرش و تبعیت عمومی شیعیان از دستورات ایشان، ایمان آنها به درستی راه خود و شهامت و اراده شخصی در انجام آن داشته است. از همین رو، مواضع سیاسی علما نسبت به این رویدادها، به صورت طیف متنوعی از انتقاد و اعتراض (به اشکال گوناگون) همچون: نصیحت، دعا، سکوت، قهر سیاسی، مهاجرت اعتراضآمیز، هشدار، اخطار، تکفیر، تحریم، بیداری و بسیج مردم، صدور فتوای جهاد علیه مستبدین و استعمارگران و بالاخره براندازی رژیمهای استبدادی و وابسته و ایجاد نظامهای مطلوب و مطابق شریعت اسلام خودنمایی کرده است....»
اندیشهای معطوف به معضلات کلیت جهان اسلام
این مجموعه مبسوط در جای جای خود، نشان از آن دارد که عالمان شیعی، صرفاً توجه خویش را به موضوعات و مسائل مربوط به شیعیان معطوف نداشته، بل هماره حساسیت خود را به کلیت جهان اسلام تعمیم دادهاند. از قضا آنچه از این دایرهالمعارف برداشت میشود، بیشتر شاهد و مقومی برای موضوع دوم قلمداد میشود که نویسنده ارجمند، شمهای از آنها را به ترتیب پی آمده احصاء نموده است:
«مجموعهای که فراروی خوانندگان عزیز قرار دارد، گزیدهای از مواضع سیاسی مراجع و علمای برجسته شیعه (ایرانی، عرب، هندی، پاکستانی، افغان و آفریقایی) در پنج قرن اخیر، نسبت به مسائل فوقالذکر است. این قبیل مواضع، تنها مربوط به رویدادهای سیاسی ایران، بهعنوان کشور - ملتی شیعه یا شیعیان سایر کشورها نبوده، بلکه غالباً مربوط به حوادث مبتلابه جهان اسلام بوده که ظاهراً ارتباط مستقیمی نیز با ایران و جوامع شیعی نداشته است که همین امر، نشاندهنده دغدغه دینی علمای شیعه نسبت به سرنوشت مسلمانان، صرف نظر از هر نژاد، قوم، مذهب، زبان و سرزمین بوده است. بهعنوان مثال در جریان انقلاب مشروطه ایران، هیچگاه اجماعی میان مراجع بزرگ شیعه ساکن عتبات در تأیید مشروطیت صورت نگرفت و حال آنکه پس از حمله ایتالیا به لیبی (از متصرفات عثمانی) که تقریباً در همان زمان رخ داد، همه آن مراجع، یکپارچه و یکصدا فتوای جهاد علیه متجاوزان ایتالیایی صادر کردند و عموم مسلمانان را به یاری مردم مسلمان آن سرزمین و بیرون راندن متجاوزان دعوت نمودند. از جمله اینگونه مواضع میتوان به فتوای جهاد علیه متفقین در جریان جنگ جهانی اول و در حمایت از دولت عثمانی، فتاوای متعدد علیه پدیده صهیونیسم در فلسطین (چه قبل و چه بعد از تأسیس دولت اسرائیل) و آزادی قدس شریف و سرزمین فلسطین، فتاوای کمک به کشورهای عرب درگیر جنگ با رژیم صهیونیستی و آوارگان فلسطینی، حمایت از مسلمانان جامو و کشمیر، محکومیت حمله اتحاد شوروری به افغانستان و اشغال آن کشور، حمایت سیاسی و نظامی از مسلمانان بوسنی و هرزگوین در برابر جنایات صربها، محکومیت حمله نظامی عراق به کویت و امریکا و متحدانش به عراق و کشتار مردم و نابودی زیرساختهای آن کشور، فتوای جهاد علیه تروریسم تکفیری و ارسال کمکهای انسانی و نظامی به دولتهای سوریه و عراق در نبرد با تروریستها، محکومیت نسلکشی مسلمانان میانمار، حمایتهای سیاسی و تسلیحاتی از مقاومت اسلامی لبنان و فلسطین در برابر رژیم اشغالگر قدس، حمایت سیاسی از شیعیان مظلوم نیجریه و بحرین و مقاومت مردم و مجاهدان یمنی در برابر تجاوز نظامی عربستان سعودی و امارات عربی به آن کشور، محکومیت تروریسم تکفیری وهابی و صدور فتوای جهاد با آن، محکومیت اهانت به مقدسات اسلامی و صدور فتوای ارتداد و حتی قتل اهانتکنندگان و بالاخره محکومیت حمایت یا سکوت تأییدآمیز استکبار جهانی و سازمانهای بینالمللی و مجامع حقوق بشر نسبت به نسلکشی مسلمانان و جنایات صهیونیستها و مزدوران تکفیری آنها و توهینکنندگان به مقدسات شیعه در ۱۱۰ سال گذشته است....»
پیروزی انقلاب اسلامی و شکوفایی ادبیات مقاومت در میان علمای شیعه
به باور نویسنده پس از پیروزی انقلاب اسلامی، ادبیات مقاومت در میان مراجع و عالمان شیعه، گستره و عمق بیشتری یافت. استفاده از این ادبیات، اما پیامدهای فراوانی داشت که شهادت بسا روحانیون بلندپایه و پیروان پرشمار ایشان در عداد آنهاست:
«با پیروزی انقلاب اسلامی و تأسیس جمهوری اسلامی ایران، رهبران و مسئولان نظام و مراجع و علمای شیعه، بارها دولتها و ملتهای مسلمان را به اتحاد و رفع اختلافات مذهبی دعوت نموده و حمایت آشکار سیاسی و بعضاً نظامی جمهوری اسلامی ایران را از آزادی قدس شریف، مقاومت فلسطین و لبنان، مسلمانان ستمدیده جهان و نیز جنبشهای ضد استکباری و ضد صهیونیستی در منطقه و دیگر کشورها اعلام داشته و در این راه، خسارات فراوان و جبرانناپذیر انسانی همچون: ترور مسئولان بلندپایه روحانی، سیاسی و نظامی، شهادت صدها هزار نفر رزمنده دفاع مقدس و مدافعان حرم و نیز هزینههای گزاف و طاقتفرسای مادی مانند تحریم بیسابقه اقتصادی استکبار جهانی را پرداختهاند. جوهر و پیام اصلی مواضع مراجع و علمای شیعه - که به صورت اعلامیه، نامه، پیام، رساله سیاسی یا سخنرانی بوده- صیانت از مکتب اسلام، هویت و عزت اسلامی مردم ایران و سایر مسلمانان جهان، استقلال کشورهای اسلامی در همه وجوه سیاسی، نظامی، اقتصادی و فرهنگی در برابر متجاوزان خارجی، بهویژه استعمارگران اروپایی و عمال آنها (صهیونیستها و استبداد وابسته داخلی)، قطع ریشههای وابستگی استعماری و بیرون راندن استعمارگران از سرزمینهای اسلامی بوده است که از این رو ادبیات مقاومت علمای شیعه را برازنده این تلاش و جهاد عظیم و گسترده و مستمر دانستیم....»
چند و، چون انتخابها و چینش مطالب در مجموعهای ۵ جلدی
همانگونه که عنوان این مجموعه نشان میدهد، این پژوهش بازه زمانی پنج قرن را در برمیگیرد. تنوع شخصیتها و مواضع مطروحه در آن، چشمگیر است و تلاش گسترده و پیگیر فراهم آورنده آن را نمایان میسازد. نویسنده در باب آغاز و انجام زمانی این اثر و چند و، چون تنظیم و تبویب آن چنین آورده است:
«دوره تاریخی این مجموعه، از اول قرن یازدهم هجری آغاز میشود و تا زمان حال را در بر میگیرد و سعی شده از میان آثار نوشتاری و گفتاری مراجع و علما، حداقل یک و حداکثر چندین نمونه که ناظر بر مهمترین تحولات سیاسی و نظامی جوامع اسلامی باشد، انتخاب شود. کم یا زیاد بودن تعداد و حجم گزیدههای آثار مربوط به هر یک از علما، الزاماً به معنی پایین یا بالا بودن جایگاه علمی و سیاسی آنان نیست، بلکه به اهمیت و تنوع رویدادهای سیاسی زمانه آنها و منابع قابل دسترس بازمیگردد. شخصیتهای این مجموعه، شامل مراجع تقلید و علمای برجسته شیعه جهان اسلام است، اما برخی از آنان ممکن است از جایگاه علمی همتراز دیگران برخوردار نبوده، لکن به سبب موقعیت سیاسی اثرگذار و نقش آفرینی که در کشور خود و بلکه فراتر از آن در جهان اسلام و حتی جهان دارند، در کنار آنها قرار گرفتهاند. علاوه بر آنها، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم - بهعنوان شخصیت حقوقی - که سابقهای ۶۰ ساله در تاریخ مبارزات سیاسی ایران دارد و متشکل از دهها نفر از علما و فضلای نامدار بوده که بسیاری از مراجع تقلید دهههای اخیر از آن تشکل برخاستهاند، در این مجموعه نیز آمده است.
ترتیب تنظیم این مجموعه، بر اساس تقدم دوره زمانی علما و نمونههای تاریخی آثار ایشان است که در ذیل نام هر شخصیت، نمونههای آثار وی بر حسب توالی تاریخی آمده است، ولی برخی از آنان ـ همانند امام خمینی ـ در دوره طولانی از عمر خود نقشآفرینی سیاسی داشتهاند که از همین رو بعد از علمای معاصر خویش قرار گرفتهاند که یا زودتر به دیار باقی شتافته یا نقشآفرینی کوتاهتری داشتهاند. در بعضی موارد نیز به سبب مواضع فردی یا جمعی علما حول یک رویداد، آنها را ذیل هم قرار دادهایم تا پیوستگی موضوع حفظ شود و چه بسا آثار برخی علما راجع به موضوعات دیگر، در وسط آنها قرار میگرفته است، اما ترجیح دادیم پس از اتمام آن موضوع، آورده شود تا مطالب گسسته و پراکنده نشود. با این وجود، از آن رو که ناگزیر بودهایم عوامل متعددی را در تقدم و تأخر نام علما مد نظر قرار دهیم، محتمل است که بعضاً از این قاعده هم عدول شده باشد که بدینوسیله از محضر آن بزرگان پوزش میطلبیم. کوتاهی و بلندی موضوعات هر نوشته نیز به تنوع مطالب مندرج در آنها باز میگردد و سعی بر این بوده که مهمترین موضوعات هر نوشته یا سخنرانی، در حداقل کلمات بیان شود. زبان اصلی هر مطلب ـ به استثنای فارسی ـ در شناسنامه آن که در سرصفحه درج گردیده، مشخص شده و در بعضی موارد نیز که نامعلوم بوده، قید نگردیده است. همه تواریخ میلادی و نیز تواریخ قمری ـ از حدود سال ۱۳۴۰ قمری بدین سوـ به تاریخ شمسی تبدیل شده است. در برخی از موارد که لازم به نظر میرسید، شأن تاریخی و سیاسی برخی نوشتهها یا سخنرانیها ذکر گردیده است. نمونه آثار هم از میان منابع معتبر و موثق تاریخی انتخاب شده، اما بسیاری از اعلامیهها و سخنرانیهای مراجع و علما در سالهای اخیر، از پایگاههای اطلاعرسانی دفاتر آنان یا خبرگزاریهای رسمی و معتبر ـ به صورت مستقیم و کامل یا غیر مستقیم و پراکنده ـ فراهم شده که در هر مورد، مشخصات منبع در پانویس نخستین صفحه درج گردیده است. برخی از سخنرانیها و حتی نوشتهها برای سهولت در خواندن، ویرایش ادبی شده و کلمات و عبارات اضافی داخل متن در دو قلاب []مشخص گردیده که در پانویس خاطرنشان شده است. مطالب مربوط به عصر صفوی و قاجار از آن رو که غالباً نثری مکلف و ثقیل دارد، با توضیحاتی پیرامون معانی کلمات و اشارت و رویدادها همراه است که در ادوار بعدی و متأخر به سبب روانی و ایضاح بیشتر کلام، نیاز چندانی به آن توضیحات دیده نشده است. گر چه عبارات قدما برای اهل فضل ممکن است مأنوس و طبیعی بوده و نیازی به توضیحات نباشد، اما چه بسا برای بسیاری از دانشآموختگان جدید نامأنوس جلوه کند. از سوی دیگر این مجموعه در شرایطی فراهم گردید که به سبب فراگیری ویروس کرونا، بسیاری از کتابخانهها و مراکز اسنادی و اطلاعرسانی کشور به مدت زیادی تعطیل شدند یا به منظور حفظ سلامت عمومی، محدودیتهای متعددی برای اربابرجوع قائل گردیدند که این عوامل در مجموع، زمان و دایره جستوجو و پژوهش را تنگتر مینمود....»
و کلام آخر
این نوشتار بر آن بود تا با وام گرفتن از کلام مؤلف، به معرفی اثری گران و ماندگار بپردازد. با این همه و در پایان مقال، اشارت به یک اظهارنظر از تاریخپژوهی نامور درباره این مجموعه، مفید و بهنگام مینماید. دکتر موسی فقیه حقانی در آیین رونمایی از این تحقیق پردامنه در ۱۴ اسفند ۱۴۰۱، آن را اینگونه وصف کرده است:
«گسترهای که آقای رجبی در مورد آن کار کردهاند، فقط شامل ایران نمیشود و سایر کشورهای جهان را هم دربرمیگیرد، از جمله شیخ زکزاکی، حتی کسانی که ممکن است نامشان هم به گوش جامعه ایرانی نخورده باشد، ولی عمدتاً در راستای مبارزه با استعمار در حوزههای فرهنگی، سیاسی و اجتماعی تلاش کردهاند. یکی از فواید مطالعه این کتاب، استخراج قواعد و اصول مقاومت علمای شیعه است. از مطالعه این کتاب و منابع مربوط به تکاپوی روحانیت شیعه میتوانیم یک سلسله قواعد و اصول را استخراج کنیم که بر اساس آنها میتوان این مقاومت و رفتارها را تحلیل کرد، چون در منظومه مقابله علما با استعمار و استبداد، مقاومت شکلهای مختلفی دارد و نقشآفرینی خود چهرهها هم با یکدیگر فرق دارد. در این مجموعه از فتوای جهاد در عرصه نظامی برای مبارزه با کفار روس که به ایران حمله کردند تا حکم تحریم تنباکو و حکم تحریم البسه خارجی و آنچه از بلاد کفر به سرزمینهای اسلامی میآید، مشاهده میشود و همین مسئله گستره و عمق مبارزه علما را برای ما روشن میکند. بر رفتار مرجعیت شیعه، اصولی حاکم هستند که با مطالعه مکتوبات، اعلامیهها و بیانات آنان به این اصول پی میبریم که به نظر من محور اصلی آنها، احیای اسلام و آگاهیبخشی به جامعه اسلامی و مسلمین و زمینهسازی برای ظهور است. یکی از این اصول، دغدغه صیانت از اسلام و سرزمینهای اسلامی و قوام مسلمین است که در این مکتوبات موج میزند....»
