اثری که هم اینک در معرفی آن سخن میرود، یازدهمین مجلد از مجموعه «یادداشتهای سیاسی ایران» تألیف آر. ام. بارل و ترجمه افشار امیری است که مرکز اسناد انقلاب اسلامی انتشار آن را وجهه همت خویش ساخته است. این مجموعه اسناد تاریخی با نورتاباندن بر بخشی از وقایع تاریخ معاصر ایران، به پژوهشگران در شناخت آنها مدد رسانده است. تارنمای ناشر در معرفی نامهای از این مجلد، به نکات ذیل اشارت برده است: «این مجلد از مجموعه یادداشتهای سیاسی ایران، به وقایع سالهای ۱۲۸۸ تا ۱۲۹۸ میپردازد. دوره ۱۰ سالهای که چند قاجار را از سلطنت خلع کرده بودند و یکی دو ماه بعد از این دوره نیز کودتای مشهور سوم اسفند سال ۱۲۹۹ رضاخان روی داد. در این برهه مشکلات کشور بیشمار بود: خزانه مملکت خالی بود، هرج و مرج بسیاری از ایالات و ولایات را فراگرفته بود و شماری از استانها نیز تقریباً از کشور جدا شده بودند، راههای کشور ناامن بود و تجارت داخلی و خارجی به شدت مختل شده بود. در همین بحبوحه، موضوع بهرهگیری از مشاوران و مستشاران خارجی برای بهبود امور مطرح شد و مجلس با آن موافقت کرد و متعاقب آن مورگان شوستر امریکایی همراه گروه کوچکی از مشاوران اقتصادی، روانه ایران شد. از دیگر رخدادهای مهم این دوره ۱۰ ساله، تشکیل مجلس شورای ملی دوم و سوم، تأسیس پلیس جنوب، پیروزی انقلاب بلشویکی در روسیه و بحث جدلهای مرتبط با قرارداد ۱۹۱۹ وثوق الدوله بود که در مکاتبات سفارت انگلیس در تهران با مقامات ارشد دولت این کشور در لندن، منعکس شده است.».
اما اهمیت اسناد مندرج در این کتاب، در چیست؟ و چرا باید انتشار آن مهم قلمداد شود؟ شاید توضیحی که این تارنما درباره پنجمین مجلد از این مجموعه ارائه کرده، بتواند در آشنایی بیشتر با این اسناد مؤثر و مفید باشد: «مجلد پنجم از مجموعه یادداشتهای سیاسی ایران نوشته ار. ام. بارل، بهتازگی با ترجمه افشار امیری و توسط مرکز اسناد انقلاب اسلامی در هزارو ۴۱۰ صفحه منتشر شده است. این مجموعه، گزارشهای سفارت بریتانیا در ایران را در برمیگیرد. دوره تحت پوشش مجلد پنجم، از روزهای آغازین زمستان سال ۱۲۸۸ شمسی شروع شده و تا اولین روزهای زمستان سال ۱۲۹۸ شمسی ادامه دارد. در اینمجلد، مکاتبات و اسناد مربوط به نحوه اداره کشور توسط عضدالملک که تا زمان رسیدن احمدشاه به سن قانونی نایبالسلطنه ایران بود، درج شده است. در همین دوره است که احمدشاه قاجار به سن قانونی میرسد و در ۱۲۹۳ تاجگذاری میکند. نکته مهم دیگری که رخدادها و حوادث تحت پوشش این مجلد را مهم میکند، هم زمانی سالهای میانی این دوره ۱۰ ساله، با سالهای جنگ جهانی اول است. رخداد مهم دیگری که این مجلد به آن پرداخته و اسناد و مدارکی در خصوص آن ارائه شده، تشکیل پلیس جنوب در سال ۱۹۱۹ م بود. همچنین امضای قرارداد ۱۹۱۹ وثوق الدوله از دیگر وقایع مهم این دوره است که جنجالهای بسیاری در پیداشت. در جلد پنجم یادداشتهای سیاسی ایران نیز مانند سایر مجلدات، مکاتبات سفارت انگلیس در تهران با مقامات ارشد دولت این کشور در لندن، منتشر شده است. مکاتبات و اسنادی که در این جلد ارائه شده، میتواند منبع ارزشمندی برای علاقهمندان و پژوهشگران حوزه تاریخ معاصر ایران باشد، تا با ژرف اندیشی هرچه بیشتر در این اسناد و مکاتبات و با مداقه در آنها، به پژوهش در حوزه تاریخ معاصر ایران بپردازند و ابعاد ناشناخته تحولات مربوط به این دوره ۱۰ ساله را رمزگشایی کنند.»
