ترکیه بهعنوان پیوندگاه آسیا و اروپا که در جنوب باختر قاره آسیا قرار گرفتهاست، در شرایط تحریمی «ایران ما» هر چند نقش یک تنفسگاه را داشت و به تأمین برخی نیازهای ایران کمک میکرد، اما خود نیز حسابی از این آب گلآلود ماهی گرفت و همچنان توری به درازی ضعف و فرصتنشناسی مسئولان اقتصادی ایران پهن کردهاست، به طوری که طبق آمار، صرفاً در بخش املاک، بیش از ۶ میلیارد دلار سرمایه از ایرانیها جذب کردهاست. البته سیاستهای جذب سرمایهگذاری ترکیه نیز در این موفقیت نقش دارد، چه آنکه در راستای تسهیل جذب سرمایهگذاری است، ولو آنکه تضمینی به امنیت سرمایه گذاری خارجیها در این کشور ندهد. هر چند منطقه جغرافیایی که ترکیه در آن قرار دارد، آناتولی و آسیای کوچک (آسیای صغیر) نامیده میشود، اما ترکیه درصدد نقشآفرینی در بازیهای بزرگ آسیایی و جهانی است. البته بارها ثابت کردهاست «صرفاً عرض خود میبرد و زحمت مردمان میدارد» یک مصداق مهم آن، شکست تاریخی هیمنه و غرور دولتمردان ترکیهای امثال «رجب طیباردغان» در آوردگاه سوریه استکه روزگاری قرار بود در مسجد امویسوریه نماز بگذارند، اما جبهه مقاومت هرگز اجازه نداد توهم نوعثمانیگری جناب رجب محقق شود.
شوربختانه هر چند جبهه مقاومت با قافلهسالاری ایران اسلامی مانع پیروزی جریانهای تکفیری- امریکایی در منطقه شد ولی در سایه فرصتنشناسی مسئولان اقتصادی قبلی و بعضاً فعلی، بازارهای اقتصادی همان کشورها هماکنون در دستان امثال ترکیه است، به طوری که رقیب اصلی ایران در عراق ترکیه است. بنابراین طبیعی است که روند تجارت ایران و ترکیه به نفع ترکیه باشد و ایران بیشتر وارد کننده است تا صادرکننده! با این حال، درصورت تقویت دیپلماسی اقتصادی و استفاده از ظرفیتهای موجود میتوان ترازوی تجاری ایران و ترکیه را متوازن کرد. تحریک جمهوریآذربایجان در مسئلهسازی کریدور زنگزور و زحمتتراشی برای ایران ما، از جمله دستپختهای ترکیه بود که با واکنش قاطع جمهوری اسلامی ایران مواجه شد. رفع چنین تهدیداتی مستلزم نقشآفرینی جدی مسئولان اقتصادی و دیپلماسی اقتصادی است، اما زمانی که سفارتخانههای ایران در کشورهای مختلف بیشتر به عنوان «قدرشناسی سیاسی و انتخاباتی» به نورچشمیها واگذار میشود تا با حضور در یک کشور خارجی آبوهوا عوض کنند، نمیتوان از چنین سفیر و سفارتخانهای انتظار داشت در راستای بازاریابی بینالمللی و پیشبرد اهداف دیپلماسی اقتصادی گام بردارد. مثلاً زمزمههای انتصاب معاون پارلمانی برکنارشده رئیس دولت سیزدهم در فلان سفارتخانه اگر محقق شود، حتماً تیر خلاصی برای آوردههای سربازان خطمقدم جنگ سیاسی و اقتصادی خواهد بود. به هر صورت توجه دولت به چالشها و فراز و فرود روابط تجاری با ترکیه از موضوعات مهم بهشمار میرود. در بخش دوم سلسله گزارشهای واکاوی وضعیت تجارت ایران با کشورهای همسایه به سراغ ترکیه رفتهایم که بعد از عراق دومین مقصد تجارت خارجی ما بهشمار میرود.
مهدی موسایی، دبیر کل اتاق مشترک بازرگانی ایران و ترکیه به «جوان» میگوید: «ایران و ترکیه در ابعاد اقتصادی، امنیتی و اجتماعی به همکاری یکدیگر نیاز دارند و بخش عمدهای از نیاز نفت و گاز ترکیه در سالهای گذشته از ایران تأمین شدهاست و در مقابل نیز ترکیه یکی از مهمترین مبادی تأمین نیازهای ایران در دوران تحریمها بودهاست، بنابراین این کشور در مقایسه با سایر همسایگان ایران نقش ویژه و اساسی دارد. خوشبختانه در دو دهه اخیر روابط تهران- آنکارا در سطوح مختلف باقوت ادامه داشته و بارها مقامات عالی دو کشور دیدار کردهاند که نشاندهنده اهمیت و جایگاه روابط دو کشور برای طرفین است.»
رشد تجارت تهران- آنکارا طی ماههای اخیر
موسایی با اشاره به مرزهای دو کشور که از آن به عنوان «مرزهای دوستی» یاد میکند، میگوید: «سال ۱۴۰۰ ایران بالغ بر ۲ میلیارد و ۵۱۸ میلیون و ۲۴۴ هزار دلار صادرات به ترکیه داشت و در مقابل بیش از ۴ میلیارد و ۳۸۲ میلیون و ۷۹۰ هزار دلار واردات از این کشور داشت. البته مراودات تجاری دو کشور از سال ۲۰۱۵ دچار افت شده و طی حدود سه سال پیش نیز افت شدیدی را تجربه کردهاست، ولی خوشبختانه طی ماههای گذشته این روند بهبود یافته، به گونهای که در سال ۱۴۰۰ نسبت به سال ۹۹ مراودات تجاری دو کشور روند رو به رشد داشته است.»
ترکیب صادرات واردات تهران- آنکارا
موسایی در ادامه عمده کالاهای صادراتی ایران به ترکیه را شامل گاز طبیعی، اوره، فلزات شامل آلومینیوم، روی، مس کاتد، مفتول، شمش آهن، فولاد و یکسری از پلیمرها، صنایع دستی و جواهرآلات، اقلامی نظیر لوله و پروفیل، شیشه و محصولات مرتبط با آن، محصولات کشاورزی و غذایی مانند خرما، هندوانه، کیوی و انگور، زعفران، خشکبار و آجیل برمیشمارد و میگوید: «اقلام عمده وارداتی ایران از ترکیه نیز شامل کنجاله، موز، ماشینآلات و دستگاهها، دارو، روغن دانه آفتابگردان، توتون، اسیدهای نوکلئیک و الیاف است.»
چالشهای تجارت ایران و ترکیه
دبیر کل اتاق بازرگانی ایران و ترکیه در ادامه با اشاره به مشکلات و چالشهای تجارت «ایران و ترکیه»، مهمترین چالشهای پیشرو را «مراودات بانکی، ساختار حملونقل و توسعه زیرساختها» عنوان میکند و میگوید: «در رابطه با چالشها باید اشاره کرد که مراودات بانکی با این کشور مشابه سایر کشورهاست. محدودیتهایی در زمینه تبادل ارز بین دو کشور به طور رسمی و از طرق بانکی وجود دارد، ولی تجار از سایر روشها برای مبادله ارز خود استفاده میکنند که بتوانند موانع و محدودیتهایی را که به دلیل تحریمهای بانکی در مقابل تجارت خارجی کشور قرار دارد، رفع کنند.» البته وی «ضعف ناوگان جادهای و ریلی در دو کشور، نرخ بالای محاسبه حملونقل، بازرسیهای مرزی کالا و آسیب به محمولهها، اعمال سختگیریهای شدید در مورد ناوگان ترانزیت و اجبار به تغییر مسیر، تشکیل صفهای طولانی در مبادی ورودی، افزایش هزینه حملونقل به دلیل کمبود و فرسودگی شبکه حملونقل» را از دیگر موانع مهم در روابط تجاری بین دو کشور عنوان میکند و میافزاید: «خوشبختانه در موضوع تعرفههای ترجیحی ایران توانست در مورد ۱۴۰ قلم کالای کشاورزی از ترکیه معافیت دریافت کند و در مقابل ایران نیز برای ۱۲۵ قلم کالای صنعتی ترکیه معافیت در نظر گرفت که از جمله اقدامات خوب برای رفع برخی مشکلات تجارت بین ایران و ترکیه بود، اما این معافیتها آنچنان که باید اعمال نشد و این توافقنامه بلااستفاده باقی ماندهاست که باید در جهت اجرایی شدن آن بیشتر تلاش کرد.»
سرمایهگذاری مشترک تکحوزهای نیست
این فعال اقتصادی درباره سرمایهگذاری مشترک ایران و ترکیه میگوید: «نمونههای بسیاری از تجارت موفق بین ایران و ترکیه وجود دارد. بسیاری از فعالان حوزه اقتصادی در حوزه روابط بینالملل از اطلاعات کافی برخوردار نیستند و پس از مراجعه به اتاق مشترک بازرگانی ایران و ترکیه و انجام مشورتهای تخصصی، راهکارهای مناسبی جهت همکاری با طرف ترکیها پیدا میکنند.
نکته قابلتوجه اینکه همکاری و سرمایهگذاری مشترک معطوف به صنعت خاصی نمیشود و با توجه به روابط اقتصادی بین دو کشور از حوزه صنایع بزرگ گرفته تا صنایع خرد، این همکاری شکل گرفتهاست. برای مثال در حوزه نرمافزار، یکی از شرکتهای ایرانی با طرف ترکیهای همراه شده و در این زمینه همکاری تجاری انجام میدهند.»
ترکیه مقصد اصلی گردشگران ایرانی
موسایی در ادامه به جاذبههای توریستی دو کشور اشاره میکند و میگوید: «بهرغم جاذبههای توریستی فراوان کشورمان و همچنین علاقهمندی مردم ترکیه جهت استفاده از ظرفیتهای فرهنگی و توریستی متنوع ایران، در حال حاضر بیشتر سفرهای توریستی از ایران به ترکیه انجام میشود و حجم سفرهای توریستی از ایران به ترکیه قابل مقایسه با سفرهای توریستی از ترکیه به ایران نیست.
برای مثال طبق آمار اعلام شده در تعطیلات نوروز سال ۱۴۰۱، ایرانیها با ۱۱۶ هزار و ۶۲۶ نفر در رتبه نخست گردشگران خارجی استانبول قرار گرفتند. باید به این موضوع اشاره کرد که ترکیه همچنان مقصد اصلی خروج مسافران و گردشگران ایرانی است که با هدف سرمایهگذاری و خرید ملک و دریافت اقامت یا به قصد تفریح و تجارت خرد وارد آن کشور شدهاند.»
وی درباره چرایی استقبال ایرانیان برای سرمایهگذاری در ترکیه میگوید: «ایران و ترکیه صرفاً دو کشور همسایه نیستند، بلکه دو کشور مسلمان با اشتراکات فرهنگی و تاریخی بسیار هستند. زبان فارسی در امپراتوری عثمانی زبان فرهنگی دربار عثمانی بود و بسیاری از پادشاهان عثمانی اشعاری به زبان فارسی سرودهاند. بعد از انقلاب اسلامی ایران نیز روابط فرهنگی دو کشور رو به توسعه بودهاست. البته اشتراکات و موقعیت جغرافیایی و شرایط خاص کشور ترکیه نیز مهم است. از طرفی سیاستهای کشور ترکیه در جذب سرمایههای خارجی، سمت و سوی سرمایهگذاری ایرانیان را به سوی این کشور بردهاست.
دلایل اقبال سرمایهگذاری ایرانیان معطوف به یک مورد نمیشود، ولی در حوزه تجارت میتوان به محدودیتهای بانکی اشاره کرد که باعث میشود تا چرخه تجارت به خوبی شکل نگیرد. تغییرات نرخ ارز، افزایش نرخ تورم، اختلاف ریسک سرمایهگذاری در کشورهای در حال توسعه و کشورهای صنعتی، نرخ رشد اقتصادی و قوانین و مقررات پیچیده از دیگر عوامل تأثیرگذار در این زمینه هستند.»
افزایش سرمایهگذاری ایرانیها در ترکیه
دبیر کل اتاق بازرگانی مشترک ایران و ترکیه، تغییرات روندهای مهاجرتی ایرانیان بر اساس دادههای داخلی را فاقد اطلاعات دقیق میداند و میگوید: «با استفاده از دادههای کشورهای مقصد و با مشاهدات میدانی پراکنده به نظر میرسد پس از اتفاقات و تحولات اقتصادی اخیر میزان مهاجرت و سرمایهگذاری ایرانیان در کشورهای همسایه به شدت افزایش داشتهاست.
در دهههای ۷۰ و ۸۰ بیشتر سرمایهگذاری ایرانیان در خارج، در کشورهای خلیج فارس به خصوص امارات بود، ولی مشاهدات فعلی نشاندهنده این است که مقصد سرمایههای مهاجران ایرانی در حالحاضر عمدتاً کشور ترکیه است. به عنوان مثال با تغییر قانون سرمایهگذاری خارجی ترکیه و کاهش میزان سرمایه مورد نیاز برای دریافت اقامت، ایرانیان اولین سرمایهگذاران خارجی در بخش مسکن در این کشور بودهاند؛ به عبارت دیگر میزان سرمایهگذاری ایرانیان در بخش مسکن ترکیه ۱۷ درصد از کل سرمایهگذاریهای خارجی در این بخش را تشکیل میدهد و میزان خرید ملک از سوی ایرانیها در کشور ترکیه تنها در چهار سال افزایشی ۱۰ برابری داشته و در بازه ۲۰۱۷ تا ۲۰۲۱ از حدود ۷۰۰ به ۷ هزار دستگاه رسیدهاست.»
سرمایهگذاری ۶ میلیارد دلاری ایرانیها در املاک ترکیه
براساس بررسیها از اوایل سال ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۱، ایرانیها در مجموع ۲۳ هزار فقره ملک در کشور ترکیه خریداری کردهاند که اگر حداقل سرمایهگذاری ۲۵۰ هزار دلار باشد، طی شش سال اخیر حدود ۶ میلیارد دلار فقط در بخش املاک ترکیه سرمایهگذاری شدهاست. همچنین طی سالهای ۲۰۱۳ تا سال ۲۰۲۱ در مجموع ۴ هزار و ۵۰۰ شرکت توسط ایرانیان در ترکیه تأسیس شدهاست که برآورد میشود حدود ۳ میلیارد دلار نیز در این بخش سرمایهگذاری شدهباشد. البته سرمایهگذاری در سهام و دیگر اقسام سرمایهگذاری در ترکیه چندان مشخص نیست و این ارقام بیشتر از اینها خواهد بود.»
موسایی با بیان اینکه در ماههای اخیر، متأسفانه روند خروج سرمایه از کشور شتاب بیشتری گرفتهاست و نمیتوان فقط یک دلیل برای این موضوع برشمرد و نیاز به بررسیهای بیشتری دارد، میگوید: «حوزه فناوری یکی از بخشهایی است که ظرفیتهای بسیاری در ایران دارد و تولید محصولات نوآورانه و فناورانه از مزیتهای چشمگیر کشور ماست که جای خالی آن در کشور ترکیه و البته سرتاسر دنیا حس میشود. هدف ما باید از صادرات مواد اولیه و خامفروشی به صادرات محصولات توسعه یافته و دارای ارزش افزوده تغییر کند و خوشبختانه جامعه دانشگاهی و صنعتی و تولیدی موجود در کشور کاملاً آمادگی و انگیزه انجام این موضوع را دارند. پس باید بیش از پیش به این موضوع اهتمام ورزید و شرایط را جهت نیل به این هدف فراهم آورد که این مسئله جزو سیاستهای مهم اتاق مشترک بازرگانی ایران و ترکیه نیز است.
کلام پایانی
واکاوی وضعیت تجارت ایران و ترکیه نشان میدهد معالأسف ایران بیشتر به بازار مصرفی ترکیه و تأمین سرمایهگذاری خارجی آن کشور تبدیل شدهاست و در مقابل ایران بهره چندانی از بازار بیش از ۷۰ میلیون نفری ترکیه و جذب گردشگر و سرمایهگذار ندارد و این نشاندهنده فرصتنشناسی مسئولان اقتصادی است که باید جبران شود.
