از آنجا که رسانهها منابع تولید فرهنگ پویا و ارائه آگاهی، آموزش و اطلاعرسانی در جوامع امروزی محسوب میشوند، میتوان به نقش پررنگ آنها در پیشگیری اجتماعی از جرم اشاره کرد. دانش عمومی در مورد جرائم، جنایات و عدالت تا حد زیادی توسط رسانهها به دست عموم میرسد، در نتیجه میتوان دیدگاه رسانهسالاری را در میزان اثربخشی آموزشهای پیشگیرانه مورد توجه قرار داد.
در علم رسانه، در خصوص انتشار اخبار جرم و جنایت تنها دو دیدگاه صفر و صدی وجود دارد؛ یکی از آنها منکر هرگونه انتشار اخبار تلخ جرم و جنایت در جامعه است، چراکه معتقد است امنیت روانی را از بین میبرد و دیدگاه دیگر انتشار اینگونه اخبار را لازم و ضروری میداند، از آن جهت که موجب آگاهیبخشی میشود و خود میتواند نوعی ابزار پیشگیری از جرم باشد. این در حالی است که باید در این خصوص میانهروی صورت گیرد و اینجاست که هنر رسانه و اصحاب آن خود را به خوبی نشان میدهد. این هنر روزنامهنگار و اصحاب رسانه است که با دانش رسانهای دست به انتشار اخبار بزنند و هم دو بعد امنیت روانی و هم هشدارهای پیشگیرانه را نیز مدنظر قرار دهند.
نقش پیشگیرانه رسانه باید از طریق آموزش شهروندان، حساسسازی گروههای هدف و عموم شهروندان و البته تلنگر به مسئولان دنبال شود، در این صورت است که میتوان به رسانه و اصحاب آن امیدوار بود که با شناخت این ابزار مهم، پویا، بهروز و البته تأثیرگذار بر عده فراوانی از مردم به نقش آگاهساز خود واقف است.
سطح همکاریهای اصحاب رسانه با نهادهای فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و انتظامبخش در راستای آگاهسازی عمومی و ارائه هشدارهای مختلف، نشانگر دغدغهمندی رسانهها و نهادهای مختلف اجتماعی و فرهنگی است، چراکه در عصر تبادل اطلاعات اگر این رابطه در وضعیت مطلوب قرار نداشته باشد نشان از عدم شفافیت دارد و این نبود شفافسازی میتواند جامعه را به دستگاههای مسئول بیاعتماد کند.
یکی از مهمترین مسائلی که نیازمند پرداختن رسانه به آنهاست، اطلاعات مربوط به جرم و جنایت است که همواره بحثهای زیادی در خصوص پوشش خبری آنها و تأثیری که بر افکار عمومی میگذارد وجود داشته و دارد. از آنجا که رسانهها توأمان دو تأثیر مثبت و منفی در افکار عمومی دارند و نقش ویژهای در ادراک مخاطبان از محیط اجتماعی و حتی جامعهپذیری از طریق انتقال ارزشها و هیجانات دارند، پس گاهی رسانهها میتوانند با انتشار اخبار جرم و جنایت هم ایجاد انگیزش و روی آوردن به بزهکاریها را تقویت کنند و این بذرهای آلوده را در ذهن مخاطبان خود بکارند و هم در مقابل از جرمآفرینی پیشگیری کنند و مردم را به سمت رفتارهای صحیح و زیست سالم سوق دهند. اینجاست که توجه به فرآیند پیشگیری از جرم خود را نشان میدهد و تلفیق میان هنر رسانه، شکل صحیح انتقال اخبار و سطح تأثیرگذاری بر عموم و گروههای هدف، معنا مییابد.
پیشگیری موفقیتآمیز از جرم از طریق رسانهها شامل طیف گستردهای از اقدامات سازمانهای دخیل و راهحلهای عملی و کاربردی رسانههاست. باید توجه داشت که پیشگیری از جرم و ورود رسانهها به این حوزه به معنای تولید برنامههایی برای بهبود شرایط اجتماعی و تغییر شرایط مردمی است که مستعد ارتکاب جرم هستند تا در نهایت به هدف نهایی ایجاد جامعهای سالم برسیم. رسانههای گروهی ابزار قدرتمند و توانمندی در راستای پیشگیری از جرم هستند، چراکه میتوانند شیوههای مبارزه با بزهکاری و پیشگیری از آن را به مردم آموزش دهند یا با به تصویر کشیدن فرآیند بزهکار شدن یک فرد به مخاطبان خود بیاموزند که چگونه با اتخاذ تدابیر صحیح تربیتی در خانواده، آموزشی در میان گروههای همسالان و در زمان مدرسه، اقتصادی و اجتماعی مانع بزهکار شدن خود و اطرافیان شوند.
گرچه برخی معتقدند که انتشار اخبار مربوط به جرم باعث بدآموزی میشود، اما عدم پوشش اینگونه اخبار نیز میتواند به گونههای دیگر به گوش جامعه برسد و این در حالی است که این نوع اخبار که گوش به گوش میرسند تنها راوی خود جرم هستند و هیچ گزاره آموزشی و پیشگیرانهای را به همراه ندارند، درحالیکه اگر با لطافتهای رسانهای این موارد از رسانهها منتشر شوند، میتوانند با آموزشهای پیشگیرانه همراه شوند و وجهه بدآموزی را تا حد زیادی پوشش دهند و از بین ببرند، پس بهتر است مردم حقایق موجود در جامعه را از منابعی معتبر و رسمی بشنوند تا همزمان بار آموزشی و پیشگیری آن نیز لحاظ شده باشد.
در نتیجه رسانهها از طریق نمایش رفتارها و اعمال درست میتوانند قدم بلندی در راستای زیست سالم جامعه بردارند. افزایش ارتباط میان نهادهای دخیل در امر امنیت فیزیکی و روانی با رسانهها، همراه کردن آموزشهای پیشگیرانه همزمان با انتشار اخبار جرائم در رسانهها، تلفیق هنرمندانه نشان دادن عاقبت بزهکاران بدون ناامن جلوه دادن جامعه و جلوگیری از قهرمانسازی از مجرمان و آسیبشناسی و ریشهیابی مسائل جرمخیز و جرمافزا میتواند تعریفی نسبتاً دقیق از نقش رسانهها در پیشگیری اجتماعی از جرم باشد و اگرچه مسیری طاقتفرساست، اما اگر در مسیر درست خود قرار گیرد، میتواند ریلگذاری برای آینده دیگر طرحها و برنامههای اجتماعی و امنیتزا باشد.
* فرمانده انتظامی تهران بزرگ
