بیش از یک دهه است دولت ترکیه موضع خصمانهای در قبال سوریه در پیش گرفته است و با حمایت تمامقد از گروههای مسلح در جنگ داخلی این کشور، عملاً یک طرف درگیری خونینی به شمار میرود که تاکنون صدها هزار کشته و زخمی به جا گذاشته است. با این حال، به نظر میرسد رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه چند ماهی است تلاش میکند راه آشتی با بشار اسد، رئیسجمهور سوریه را در پیش بگیرد و در این میان، نباید از نقش ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه غافل ماند که با میانجیگری میان دو طرف سعی میکند زمینه مساعد برای دیدار و آشتی بین این دو را فراهم کند. حالا خبرگزاری رویترز گزارشی به قلم مایا گبیلی، اورها کوسکون و لیلا بسام منتشر کرده است و در آن از سه منبع آگاه سوری نقل میکند که دمشق در برابر میانجیگری مسکو و پیامهای آشتیجویانه آنکارا مقاومت میکند، با وجود اینکه منابع آنها در ترکیه بر این تأکید دارند که «همه چیز برای دیدار نهایی بین رهبران» دو کشور آماده است. این گزارش به وضوح نشان میدهد دمشق دلایل مشخصی برای این مقاومت دارد.
نمایشی کوتاه
دیدار کوتاه اردوغان با عبدالفتاح السیسی، رئیسجمهور مصر در حاشیه مراسم افتتاحیه جام جهانی قطر میتوانست پیام روشنی برای بشار اسد باشد که اردوغان انتظار رویدادی مشابه این را در مورد او دارد. دیدار بین رهبران ترکیه و مصر با میانجیگری شیخ تمیم بن حمد آل ثانی، امیر قطر انجام شد و نخستین دیداری بود که اردوغان با السیسی و بعد از کودتای او در ۲۰۱۴ داشت. اردوغان در آن زمان موضعی مشابه موضعش در قبال بشار اسد داشت و با حمایت تمام و کمال از گروه اخوانالمسلمین و پناه دادن به شماری از سران آن عملاً در جبهه دشمنی با السیسی قرار گرفت. با این حال، تلاشهایی در طول دو سال گذشته برای بهبود روابط انجام شد که دیدار کوتاه اخیر هر چند یک دیدار رسمی نبود، اما باز پیشرفت قابل توجهی به شمار میرود. اردوغان یک هفته بعد از آن دیدار و در یک گفتوگوی تلویزیونی گفت که ترکیه میتواند امور را در مسیر درست با سوریه قرار دهد و اینکه «در سیاست نباید کینهتوزی وجود داشته باشد.» او در شهر قونیه ترکیه و در برنامه ویژه حزب عدالت و توسعه برای جوانان تأکید دیدارش با السیسی را به عنوان پیشدرآمدی برای سوریه توصیف کرد و گفت: «در دوره بعدی همان طور که با مصر وارد این مسیر شدهایم، با سوریه نیز میتوانیم وارد این مسیر شویم.»
واقعیتهای میدانی
شکی نیست اردوغان میخواست از دیدارش با السیسی این پیام را به بشار اسد بدهد که آمادگی کامل برای دیداری مشابه با او را دارد، اما باید توجه داشت که واقعیتهای میدانی باعث میشود موضوع رابطه ترکیه با مصر به طور کامل با رابطه ترکیه با سوریه تفاوت داشته باشد. هر چند ترکیه همانند سوریه در مورد مصر نیز از مخالفان السیسی حمایت علنی کرد و در جبهه مقابل السیسی قرار گرفت، اما این حمایت در حد پناه دادن به شماری از شخصیتهای اخوانالمسلمین و دادن تریبون رسانهای در اختیار آنها جلوتر نرفت و عملاً به نظامی و مسلح کردن نیروها و هواداران اخوانی در مصر نرسید. اردوغان رفتارش با سوریه طی یک دهه گذشته به طور کامل متفاوت با رفتارش با مصر بود و گروههای تروریستی بدون حمایتهای او هیچگاه امکان بقا نداشتند. گذشته از این، ارتش ترکیه دستکم از ۲۰۱۶ به این سو بخشهایی از خاک سوریه در شمال این کشور را به اشغال خود درآورده و حالا هم تهدید میکند آماده میشود حمله زمینی دیگری را به مناطق تحت تسلط کردهای سوریه انجام دهد. ترکیه در حالی پیامهای آشتیجویانه برای سوریه میفرستد که نه تنها هیچ اقدامی برای بازنگری در این مورد انجام نداده است بلکه تهدید علنی آن برای انجام حمله زمینی به مناطق کردنشین نشان میدهد قصد اشغال بخشهای بیشتری از خاک سوریه را دارد، بنابراین و همچنان که منابع سوری گزارشگران رویترز به آنها گفتهاند، خواسته دمشق بیش از هر چیز «خروج کامل نیروهای ترکیه است.» این خواستهای است که مقامهای ارشد سوریه بارها و بارها اعلام کردهاند. شخص بشار اسد هم در پاسخ به پیغامهای اردوغان به صراحت گفته بود: «از ترکیه انتظار اقدام میرود، نه حرف.» بنابراین مادامی که اردوغان گام اصلی را برای پایان دادن به اشغال نظامی خاک سوریه برندارد، نمیتواند انتظار پاسخ مساعدی از سوی دمشق برای احیای روابط داشته باشد.
پیروزی رایگان
یکی از منابع سوری رویترز به گزارشگران آن گفت: «چرا اردوغان یک پیروزی مفت و مجانی به دست بیاورد؟ هیچ نزدیکی روابط حسنهای تا قبل از انتخابات اتفاق نخواهد افتاد.» منظور این منبع آشکارا انتخابات ریاست جمهوری و پارلمانی ترکیه است که انتظار میرود در ۱۴ میسال آینده میلادی برگزار شود و این حرف نشان میدهد دمشق پیغامهای آشتیجویانه اردوغان را در راستای آن انتخابات ارزیابی میکند. سال آینده مصادف با صدمین سالگرد تأسیس جمهوری ترکیه و بیستمین سالگرد به قدرت رسیدن اردوغان است و از این جهت، موفقیت او در هر دو انتخابات از اهمیت ویژهای برخوردار است تا بتواند با پیروزی در هر دو انتخابات، ایجاد ترکیه نوین را تحت رهبری خود جشن بگیرد. نظرسنجیهای اخیر گویای بهبود نسبی وضعیت اردوغان در افکار عمومی این کشور است و برای مثال، نظرسنجیهای شرکت «چنار» Çınar نشان میدهد محبوبیت او ۷ درصد افزایش یافته و از ۴۲ درصد در سه ماه گذشته به ۴۹ درصد رسیده است. با این حال، نظرسنجی انجمن فارغالتحصیلان جامعهشناسی موسوم به «سومدر» Somder وجه دیگری از افکار عمومی در ترکیه را نشان داد که بیشتر مربوط به قشر جوان این کشور میشود. این نظرسنجی نشان داد میزان نارضایتی این قشر از وضعیت زندگی و حکمرانی در ترکیه بسیار گستردهتر از آن چیزی است که مقامات حزب حاکم عدالت و توسعه تصور میکنند. بیش از ۹۶ درصد در این نظرسنجی از وضعیت زندگی خود اعلام نارضایتی کردهاند و تنها ۷/۳ درصد گفته بودند از زندگی خود راضی هستند. به قول بکر آغیردیر، پژوهشگر سیاسی و مدیر شرکت نظرسنجی «کندا» KONDA نتایج این نظرسنجی اهمیت زیادی دارد، زیرا «از میان ۶۲ میلیون رأیدهنده ما، دقیقاً ۲۰ میلیون رأیدهنده جوان هستند.» اردوغان اگر تا قبل از برگزاری انتخابات با بشار اسد دیدار کند، نه تنها میتواند قدرت خود را برای تغییر وضعیت در سیاست خارجی به نمایش درآورد بلکه میتواند به رأیدهندگان نوید دهد که شرایط را برای خروج و بازگرداندن بیش از ۳ میلیونو ۶۰۰ هزار پناهنده سوری فراهم کرده است. تبلیغات در این زمینه به خصوص میتواند بر رأی جوانان تأثیرگذار باشد که با توجه به شرایط رو به افزایش تورمی به دنبال بازار کار و بهبود وضعیت کار و معیشت خود هستند. به این جهت، دیدار با بشار اسد حتی در حد یک دیدار غیررسمی مثل دیدار با السیسی در حکم پیروزی قابل توجه برای اردوغان تا قبل از انتخابات است و این چیزی است که از نگاه مقامات دمشق مخفی نمانده و در گزارش رویترز نیز منعکس شده است. در واقع، مقامات دمشق این را یک پیروزی مفت و مجانی برای اردوغان میدانند، زیرا با توجه به ادامه اشغال نظامی خاک سوریه توسط ارتش ترکیه، او در مقابل هیچ «اقدامی» انجام نداده و تنها با «حرف» توانسته است به این پیروزی برسد. به عبارت دیگر، دمشق این پیام را به آنکارا میدهد که اگر به دنبال دیداری بین رهبران دو کشور است، باید در دو مسئله حمایت از گروههای مسلح مخالف و اشغال خاکش گامهایی عملی بردارد تا اینکه شرایط اولیه و لازم برای این دیدار فراهم شود، اما آیا اردوغان حاضر به برداشتن این گامهای عملی و اساسی است؟ دستکم میتوان گفت که نشانهای در این خصوص تاکنون از سوی او دیده نشده است.
