«فرسایش خاک» اتفاقی که تمام دنیا با آن دست به گریبان است و میتواند زراعت و امنیت غذایی را به چالش بکشد، اما مشکل اینجاست که این پدیده در ایران هفت برابر میانگین جهانی بوده و چیزی حدود ۱۶ تن در هکتار است. هر چند با آبخیزداری میتوان سد بزرگی مقابل فرسایش خاک ساخت و حتی مقام معظم رهبری هم روی این موضوع تأکید و سفارش داشتهاند، اما برخی کوتاهیها موجب شده است همچنان در استانهای مختلف کشور شاهد از بین رفتن خاک باشیم، به نحوی که حالا مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری لرستان اعلام کرده است فرسایش خاک در برخی مناطق استان دو برابر میانگین کشور و به عبارتی ۱۴ برابر میانگین جهانی است.
لرستان از جمله استانهای ایران به شمار میآید که در عرصههای مختلف دارای ظرفیتهای زیادی است. آنها که سری به این منطقه زدهاند خوب میدانند بهشت کوچکی را از نزدیک دیدهاند.
لرستان در زمینه کشاورزی و دامداری تولیدات زیادی دارد که حالا به خاطر فرسایش خاک، فرونشست، زمین لغزش، خشکسالی، کمبود آب و افت آب چاههای عمیق هر روز اخبار ناگواری در مورد از بین رفتن زمینهای زراعی و کاهش محصولات کشاورزیاش به گوش میرسد.
در همین رابطه مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری لرستان با بیان اینکه فرسایش خاک در برخی مناطق لرستان دو برابر میانگین کشور است، بر لزوم اجرای طرحهای آبخیزداری در این استان تأکید کرده و میگوید: «در سال ۱۴۰۱ مبلغ هزار و ۱۱۰ میلیارد ریال اعتبار ملی و استانی برای اجرای عملیات آبخیزداری در سطح استان مصوب شده است.»
شیرزاد نجفی با اشاره به اینکه امسال طرحهای آبخیزداری در ۱۱ شهرستان استان اجرایی میشود، ادامه میدهد: «پروژههای آبخیزداری در قالب عملیاتهای مکانیکی، بیولوژیکی و بیومکانیکی صورت میگیرد که این پروژهها میتواند نقش مهم و تأثیرگذاری در کنترل فرسایش خاک، ذخیره نزولات آسمانی، تقویت آبهای سطحی و زیرزمینی، کنترل سیلابها و روانابها، مقابله با خشکسالی و... داشته باشد.»
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری لرستان، تأکید و سفارش مقام معظم رهبری که فرمودند اگر بخواهیم بحران آب و خاک کشور را حل کنیم باید به مسئله آبخیزداری توجه کنیم را مهم برشمرده و تصریح میکند: «امروز هیچ پروژهای به اندازه پروژههای آبخیزداری برای استان در اولویت نیست، زیرا تغییر اقلیم و گرم شدن کره زمین و کمبود آب در آینده یکی از چالشهای اساسی استان است. هم اکنون فرسایش خاک در کشور به ۱۷ تن در هکتار نزدیک شده که در لرستان به علت کوهستانی بودن، توپوگرافی، شیب بالای استان و سازندهای حساس به فرسایش، در برخی نقاط استان مانند کوهدشت و پلدختر فرسایش خاک دو برابر میانگین کشوری گزارش شده است.»
این مسئول، فرسایش خاک، فرونشست، زمین لغزش، خشکسالی، کمبود آب و افت آب چاههای عمیق در لرستان را در حال گسترش عنوان کرده و میگوید: «با اجرای عملیات آبخیزداری در هر هکتار، ۵۳۰ متر مکعب آب در مناطق استان ذخیره و بین دو تا ۹ تن در هکتار کنترل فرسایش خاک را خواهیم داشت که سوای این، افزایش تولید علوفه، ۴۲ تن «ترسیب کربن» در هر هکتار، کاهش سیل و... از دیگر مزیتهای اجرایی عملیات آبخیزداری و آبخوان داری است.»
تغییر کاربری اراضی، مهمترین عامل انسانی
میانگین سالانه فرسایش خاک در جهان ۲/ ۲ تن در هکتار است این در حالی است که با توجه به بررسیهای اخیر متوسط سالانه فرسایش خاک در ایران حدود ۱۶ تن در هکتار است. این نشان میدهد اینجا بیش از هفت برابر میانگین جهانی خاک فرسایش میشود.
اوایل امسال رئیس گروه تحقیقات و مهندسی حفاظت از آب و خاک با بیان اینکه در بحث فرسایش خاک، فرسایش مجاز و فرسایش قابل تحمل اهمیت ویژه دارد، گفت: «فرسایش خاک و بازتولید آن تحت تأثیر شرایط اقلیم خاص آن منطقه است و از آنجاییکه حدود ۸۰ درصد از کشور در اقلیم خشک واقع شده است، همچنین بیش از ۷۰ درصد از سازندهای زمین شناسی که بستر تولید خاک را تشکیل میدهند فرسایش پذیرند از اینرو میزان خاکزایی در ایران نسبت به نُرم جهانی پایینتر است، به همین دلیل اراضی کشور بهشدت در معرض فرسایش خاک قرار گرفتهاند.»
حمیدرضا پیروان درباره دلایل میزان فرسایش خاک در کشور ادامه داد: «شرایط اقلیمی، وضعیت زمینشناسی و سنگ بستر خاک به لحاظ طبیعی در بعد فرسایش خاک تأثیر مستقیم میگذارد.»
این مقام مسئول تغییر کاربری اراضی را مهمترین عامل انسانی در فرسایش خاک دانست و افزود: «تغییر کاربری اراضی تحت عناوین مختلف، چون توسعه مراکز صنعتی، تجاری و شهری و... انجام میشود که باعث فرسایش تشدیدی خاک شده است.»
سوء مدیریت در آمایش سرزمین
به گفته کارشناسان در بحث فرسایش خاک مشکل اصلی به جایی بازمیگردد که بدانیم در مدیریت آمایش سرزمین بسیار ضعیف عمل کردهایم. در حال حاضر و مثل صدها حوزه دیگر، مدیران و سیاستگذاران ملاک و معیار مشخصی برای تبیین و راهبرد در بحث آمایش سرزمین ندارند از اینرو در این بخش تصمیمات مقطعی گرفته میشود و شاهد سرعت در تغییرات کاربری هستیم.
به عنوان مثال برای ساخت مسکنهای عمومی اراضی کم شیب که عموماً اراضی کشاورزی هستند اولویت دارند. در همین راستا در نهضت ملی مسکن بیان شده است که خاکهای رده ۱ و ۲ در این طرح مستثنی هستند، اما خاکهای رده ۶ را میتوان برای اجرای این طرح واگذار کرد.
بارها تأکید شده است خاکهایی که محدودیت کشت دارند مانند خاکهای شور و خاکهایی که میزان سنگریزههای آنها زیاد است میتوانند با اصلاح، دوباره به عرصه کشاورزی بازگردند. اما متأسفانه حجم وسیعی از اراضی کشاورزی با تصمیمات مقطعی از دست رفته است و تحت عنوان تولید مسکن ارزان، به صورت قانونی واگذار شدهاند. اتفاقی که میتواند در آینده نه چندان دور امنیت غذایی کشور را به مخاطره بیندازد. حقیقت این است که سالهاست بیمحابا و با هدف تولید بیشتر محصولات کشاورزی، آب استحصال شده بیآنکه برنامه جدی برای باز گرداندن آن به چرخه طبیعت و لایههای زیرزمینی وجود داشته باشد هدر میرود.
بنابراین باید تمام دستگاهها و ارگانها، ادارات و سازمانهایی که به صورت غیر متعارف از منابع آبی استفاده میکنند؛ درصدی از اعتبارات خود را برای تولید آب و اجرای عملیات آبخیزداری در نظر بگیرند، در غیر این صورت دیری نخواهد پایید که تمام استانها دچار تنش آبی شدید خواهند شد.
