رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه چند روز قبل از اینکه گزارشهایی در مورد پیروزیهای ارتش اوکراین در شمال شرق این کشور و راندن نیروهای روسیه به آن سوی مرز منتشر شود، کشورهای غربی را به شدت مورد انتقاد قرار داد و به آنها هشدار داد روسیه را دستکم نگیرند و از «سیاستهای تحریکآمیز» خود نسبت به ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه خودداری کنند. شکی نیست پیروزیهای ارتش اوکراین در چند روز بعد تأثیری بر سیاست اردوغان در این مورد نداشت تا همانند طرفهای غربی، تصور کند این پیشروی به معنای شکست روسیه در این جنگ است چراکه او همین چند روز قبل در سازمان ملل گفت: «جنگ اوکراین هیچ برندهای ندارد و صلح همهیچ بازندهای.» در واقع، این حرف اردوغان گویای بازی دوگانهای است که از ابتدای این جنگ تا کنون داشته است و به نظر میرسد او این بازی را با نیمنگاهی به انتخابات ریاست جمهوری ترکیه در سال آینده میلادی پیش میبرد.
۲ پرسش
اردوغان طی این جنگ سعی کرده است موقعیت حساسی را برای ترکیه بین غرب و روسیه ایجاد کند تا این کشور نقش به خصوصی را بین این دو داشته باشد. او در عین اینکه طی این مدت شراکت خود را با پوتین حفظ کرده، به رابطه نزدیکش با اوکراین و ولودیمیر زلنسکی، رئیسجمهور اوکراین ادامه داده است، به خصوص اینکه پهپادهای ترکیهای مخصوصاً پهپادهای بیرقدار این کشور یکی از تجهیزات قابل توجه ارتش اوکراین در این جنگ بودهاند. این نوع سیاست همواره این دو پرسش روشن و واضح را بیپاسخ گذاشته است: ۱) آیا ترکیه مشخصاً از یکی از طرفهای این جنگ جانبداری میکند؟ ۲) آیا موضع ترکیه نسبت به این جنگ به نفع غرب است و باعث تقویت ناتو میشود که از اوکراین حمایت میکند؟ مشکل پاسخ دادن به هر دو پرسش این است که عملکرد ترکیه در این مدت باعث میشود نتوان پاسخ روشنی به هر دو داد. به عبارت دیگر، عملکرد ترکیه به نحوی بوده است که در مورد پرسش نخست میتوان گفت اردوغان از یک سو به شراکت سیاسی، اقتصادی و حتی نظامی خود با پوتین ادامه میدهد و از سوی دیگر، نه تنها مخالف جنگ و تهاجم روسیه به اوکراین است بلکه با تجزیه این کشور به دست روسیه نیز مخالفت میکند یا دستکم خود را مدافع تمامیت ارضی اوکراین نشان میدهد. در مورد پرسش دوم باید قبل از هر چیز توجه داشت که ترکیه یکی از کشورهای مهم در ائتلاف نظامی ناتو است، زیرا این کشور بعد از امریکا، دومین ارتش بزرگ این ائتلاف را در اختیار دارد. این موضوع باعث میشود ناتو نتواند غیبت ترکیه را در جمع خود نادیده بگیرد یا حتی به سیاستهای ترکیه و اردوغان بیتوجهی کند. با این حال، اردوغان تاکنون توانسته است مانع مهمی برای عضویت سوئد و فنلاند در این اتحادیه شود و با این کار نشان داده است ناتو بدون ترکیه معنایی ندارد.
شریک دزد و رفیق قافله
«شریک دزد و رفیق قافله»، شاید این مثل بهتر از هر عبارت یا شرح و تفسیری بتواند سیاست اردوغان را از ابتدای تهاجم روسیه به اوکراین در فوریه گذشته توضیح دهد. ترکیه یکی از بزرگترین خریداران گاز طبیعی روسیه است و میلیاردها دلار محصولات غذایی و مواد شیمیایی را به روسیه صادر میکند. علاوه بر این، ترکیه و به خصوص سواحل آن در جنوب این کشور یکی از مقاصد اصلی گردشگران روسی است که میتوانند بدون ویزا به این کشور بروند و باعث رونق صنعت توریسم ترکیه شوند. در این بین، نباید از روابط نظامی و امنیتی بین ترکیه و روسیه غافل بود که ترکیه برای خرید سامانه اس-۴۰۰ از روسیه حاضر شد مناقشه پرسروصدایی را با امریکا برپا کند و هنوز هم این مناقشه به دلیل خودداری امریکا برای تحویل جنگندههای اف-۱۶ خود به ترکیه ادامه دارد، با این حال، ترکیه دستکم در قضیه توسل به کنوانسیون مونترو و بستن دو تنگه بسفر و داردانل به روی کشتیهای جنگی روسی نشان داد شراکتش با روسیه به معنای بیتوجهی به طرف مقابل نیست و تلاش میکند همچنان رفیق قافله غرب باقی بماند. پهپادهای بیرقدار بی ۲ نه تنها در اوایل جنگ به اوکراین کمک کردند بلکه ترکیه همچنان در این زمینه به اوکراین کمک میکند و گفته میشود به دنبال کارخانه تولید این پهپاد در اوکراین است. شکی نیست که این بازی دوگانه ترکیه به واسطه موقعیت ژئوپلتیک منحصربهفردی است که این کشور به خصوص در دریای سیاه دارد. اگر جنگ در اوکراین را به نوعی جنگ کشورهای دو سوی دریای سیاه دستکم به جهت سواحلی شمالی این دریا بدانیم، ترکیه در جنوب نقش ویژهمتوازنساز را دارد که میتواند با ایجاد توازن از این جنگ به نفع خود بهرهبرداری کند.
منافع ترکیه
اردوغان در طول زمامداری خود چه در پست نخستوزیری و چه ریاست جمهوری ترکیه همواره سعی کرده است موقعیت کشورش را به عنوان پلی بین شرق و غرب ثابت کند و به نظر میرسد تهاجم روسیه به اوکراین فرصتی طلایی در این زمینه به اردوغان داده است. نمونه بارز این موضوع در قضیه تخلیه غلات ترکیه از سیلوهای بندر اودسا و انتقال آنها به جهان خارج دیده شد، هر چند سازمان ملل نقش میانجیگر در این موضوع داشت، اما این نقش بیش از هر چیز به عهده ترکیه بود تا از روابطش با دو طرف روسیه و اوکراین استفاده کند تا توافقی برای انتقال غلات به دست بیاید. مشکل اصلی روسیه این بود که کشتیها در بازگشت، تجهیزات نظامی به دست اوکراین برسانند و اوکراین نیز حاضر نمیشد گشت و بازرسی دریایی روسها را بپذیرد و این ترکیه بود که با در اختیار داشتن دو تنگه بسفر و داردانل، متعهد بازرسی از کشتیها شد و بعد از این بود که هر دو طرف به توافق با یکدیگر رسیدند. این یک پیروزی قابل توجه دیپلماتیک بود که اردوغان نتوانست از بیان آن طی سخنرانیاش در مجمع عمومی سازمان ملل خودداری کند. از طرف دیگر، باید به وضعیت اقتصادی ترکیه نیز توجه کرد که طی چند سال گذشته روند کاهشی داشته و با وجود اینکه اردوغان در تازهترین اظهار نظر خود ابراز خوشبینی کرده و گفته است تورم تا پایان سال جاری کاهش خواهد یافت، اما دستکم نشانههای فعلی چنین چیزی را نشان نمیدهد. لیر ترکیه طی یک سال گذشته بیش از ۲۷ درصد و طی پنج سال گذشته ۸۰ درصد از ارزش خود را نسبت به دلار از دست داده است و تورم در ماه آگوست به ۲/۸۰ درصد رسید که روند افزایشی طی ۱۵ ماه گذشته داشته است و بالاترین سطح تورم در ۲۴ سال گذشته بود. کان سلجوقی، مدیر عامل مؤسسه تحقیقات و مشاوره اقتصاد استانبول معتقد است که اردوغان چندین پروژه هزینهبر مثل اقدامات کمکی به مردم برای پرداخت قبوض آب و برق و همچنین پروژه مسکن اجتماعی را قبل از انتخابات شروع خواهد کرد، با این حال او معتقد است تورم افزایش بیشتری خواهد داشت و «آنچه دولت روی آن حساب میکند، توافق با روسیه برای دریافت گاز ارزانتر بود تا حداقل به کسری حساب جاری کشور در بخش انرژی کمک کند که در تعامل مکرر اردوغان با ولادیمیر پوتین مطرح شده بود.»
هر چند سلجوقی چندان خوشبین به این موضوع نیست، اما همین نکته نشان میدهد مسئله جنگ اوکراین در کجای معادله داخلی اردوغان به خصوص با توجه به انتخابات ریاست جمهوری ترکیه در ۱۴ می ۲۰۲۳ قرار دارد. معلوم نیست پوتین بتواند کمک مورد نظر اردوغان را انجام دهد، اما این نکته روشن است که اردوغان بدون پوتین و روابط اقتصادی با روسیه مشکلات اقتصادی بیشتری در داخل خواهد داشت و شانسش در آن انتخابات کمتر خواهد بود، بنابر این او با بازی دوگانهاش در قبال جنگ اوکراین تلاش میکند با حفظ روابط سابق با غرب، پوتین را نیز در کنار خود داشته باشد تا از کمکهای او در انتخابات بهرهبرداری کند.
