سرویس سیاسی جوان آنلاین: در حالی که برخی زمزمهها حاکی از آغاز مذاکرات وین در آینده نزدیک است، در داخل هم تلاشها برای حل مشکلات مالی و بودجهای موجود بدون اتکا بر منابع خارجی آغاز شده است. در صورتی که دولت بتواند بدون نیاز به منابع ناشی از معافیتهای تحریمی امریکا این مشکلات را حل و فصل کند، میتوان گفت قدم بسیار بزرگی به سمت موفقیت ایران در این مذاکرات و حصول امتیازات در شرایط برابر برداشته شده است.
تحریمهای سخت و سوءمدیریت طی سالهای گذشته سبب شده تا مشکلات مالی روی دولت فعلی فشار آورد، به گونهای که مسعود میرکاظمی، رئیس سازمان برنامه و بودجه نیز تلویحاً به این نکته اشاره کرد.
این مشکلات زمانی بیشتر خود را نشان میدهد که دولت دوازدهم نیز مبالغ هنگفتی را برای تأمین مالی منابع مورد نیاز خود از بانک مرکزی استقراض کرد که همین نکته موجب به راه افتادن موج تورمی گستردهای در سطح جامعه شده است. این موج تورمی بیشترین فشار را بر اقشار محروم جامعه متحمل میکند که اتفاقاً از دولت انتظار خدمترسانی و بهبود وضعیت معیشتی خود را دارند. شاید در این میان سؤال اصلی این باشد که چه راهی برای بهبود شرایط فعلی وجود دارد و دولت چگونه میتواند از این تنگنا خود را خلاص کند. برخی از این راهحلها جذابیت بالایی به خصوص برای حل مشکل در کوتاهمدت دارند، اما در بلندمدت میتوانند کشور را گرفتار مشکلات بیشتری کنند.
امید بیهوده به لغو تحریمها
در طول هشت سال دولت گذشته مهمترین دغدغه دولتمردان حل مشکلات و تنگناهای بودجهای کشور با استفاده از ابزار فروش نفت بود.
طبیعی است که این کار در حالت عادی جز با برداشتن تحریمها امکانپذیر نبود، همین مسئله باعث شد تا برخی از مقامات دولت قبلی از الفاظی بیسابقه برای توصیف وضعیت اقتصادی کشور استفاده کنند.
نمونه آن نیز عبارت معروف خزانه خالی از سوی محمدباقر نوبخت در سال ۹۲ بود که بازتاب منفی فراوانی برای کشور در همان سالها و کوران مذاکرات هستهای داشت.
اگرچه در نهایت با اجرای برجام در سال ۹۴ و افزایش فروش نفت تا حدودی مشکلات مالی دولت کاهش پیدا کرد، اما خروج دولت ترامپ از برجام و مشکلات ناشی از عدم اجرای آن موجب شد تا کشور بار دیگر گرفتار مشکلات اقتصادی شود که نقطه اوج آن جهش قیمت دلار در تابستان ۹۷ بود.
در شرایط فعلی نیز تحریم همچنان در حال تحمیل اثرات خود بر کشور است که نمونه آن سنگاندازی در مسیر تأمین تجهیزات مورد نیاز برای ساخت واکسن بود.
شرط ایران برای انجام مذاکره موفق
به صورت طبیعی برداشتن موانع تحریمی با استفاده از ابزار مذاکره راحتترین راه برای کاهش مشکلات کشور است؛ همان مسیری که در هشت سال دولت دوازدهم طی شد.
هم اکنون دولت سیزدهم در حال بررسی مذاکرات وین در شش دور گذشته است و ایران به دنبال این است با بررسی تمام ابعاد دقیق پای میز گفتگو بنشیند.
نکته مهم این است که تاکنون امریکاییها تمایل چندانی برای جدی بودن در مذاکرات نشان ندادهاند. بهرغم اعلام آمادگی برای بازگشت به میز مذاکرات، امریکا و اروپا تنها شرایط خود را برای بازگشت به برجام تکرار میکنند و شروط ایران را مورد توجه قرار ندادهاند.
مهمترین شرط ایران برای بازگشت به میز مذاکرات لغو کامل تمام تحریمهایی است که امریکا با خروج از برجام بر ایران تحمیل کردهاند. اظهار نظر مقامات ایرانی نشان میدهد امریکاییها حاضر نیستند شروط ایران را برآورده کنند و تنها به لغو بخشی از تحریمهای اعمال شده علیه ایران رضایت دادهاند. در چنین شرایطی طبیعی است که به احتمال زیاد همان گشایشهای ابتدای برجام نیز رخ نخواهد داد، به همین دلیل ایران بارها بر این نکته تأکید کرده است که بدون تضمینهای جدی در مورد جدیت طرف امریکایی به میز مذاکره بازنخواهد گشت. طبیعی است که در چنین حالتی مشکلات موجود برای دولت به خصوص در حوزه بودجه به راحتی حل و فصل نخواهد شد.
از سوی دیگر با افزایش قیمت نهادههای کشاورزی در سطح جهانی فشار بر دولت برای تأمین ارز مورد نیاز واردات چنین محصولاتی تشدید خواهد شد، البته دولت تلاش کرده است بتواند شرایط را برای مردم و به خصوص اقشار فقیر جامعه با فراهم کردن مواد غذایی و ملزومات مورد نیاز کشور فراهم کند، با این حال سؤال اصلی این است که باید سراغ همان مسیر قبلی مذاکره رفت؟
نگاه به داخل؛ راهبرد دولت سیزدهم
به نظر میرسد پاسخ دولت حداقل در شرایط فعلی حرکت به سمت مذاکره به شیوه گذشته نباشد. مقامات دولت سیزدهم در اظهار نظرهای خود به این نکته اشاره کردهاند که به دنبال جدایی سیاست خارجی از اقتصاد هستند، البته برداشتن تحریمها میتواند به توانمندی اقتصادی کشور کمک ویژهای کند، اما واقعیت این است که تجربه سالهای گذشته به همه نشان داده است اتکا بر همین مسیر چه مشکلاتی را برای کشور پدید میآورد. از سوی دیگر اختلافات داخلی در امریکا نشاندهنده این است که میتوان انتظار تحولات جدی سیاسی در امریکا را طی انتخاباتهای سالهای ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۴ داشت.
با این شرایط در حال حاضر بهترین راه مسیر فعلی دولت تکیه بر توانمندیهای داخلی برای حل مشکلات است. یکی از اولین راهکارهای دولت کاهش هزینههای غیرضرور به خصوص در بودجه جاری است.
هم اکنون فشار اصلی بر دولت در حوزه مالی از همین ناحیه است که با صرفهجویی و کاهش هزینههای غیرضرور میتوان آن را کاهش داد. خوشبختانه مجلس و دولت نیز اراده خود را برای اجرای این سیاست اعلام کردهاند.
یکی از نمونههای این همکاری تلاش برای اصلاح بودجه سال ۱۴۰۱ است. بودجه سال ۱۴۰۱ قرار است تا آذر ماه به مجلس شورای اسلامی ارائه شود و دولت نیز اعلام کرده به دنبال کاهش هزینههاست.
به طور حتم در صورت همکاری دولت و مجلس شاهد این خواهیم بود که با کاهش هزینهها و اصلاح بودجه، توانمندی نظام در مذاکرات هستهای افزایش خواهد یافت چراکه دشمنان چشم امید به افزایش فشارهای اقتصادی و مالی بر ایران دوختهاند.
راههای ابتکاری مسیر را باز میکند
از راههای دیگر دولت برای کاهش مشکلات فعلی استفاده از روشهای ابتکاری برای کاهش کسری بودجه است. در این مسیر نیز دولت اجرای راهحلهای جدی برای فروش نفت و گاز بدون نیاز به استفاده از مسیرهای تحریم شده قبلی را آغاز کرده است، به عنوان مثال صادرات نفت ایران به چین به رغم تهدیدهای امریکا نه تنها کاهش نیافته بلکه بر اساس آمارهای اعلام شده توسط مراکز جهانی افزایش نیز یافته است. از سوی دیگر وجود بحران انرژی در جهان میتواند فرصت ویژهای برای دولت سیزدهم باشد تا بدون نیاز به دادن امتیازات هستهای به طرف غربی صادرات نفت و گاز کشور را رونق بیشتری دهد. از سوی دیگر دولت هم اکنون به دنبال استفاده از منابع گسترده خود به خصوص در حوزه اموال مازاد و معدن است.
این منابع میتواند تا حدود زیادی به دولت به خصوص در اجرای پروژههای عمرانی معطل مانده یاری رساند، کمااینکه طبق آمار، نزدیک ۶۰۰ هزارمیلیارد تومان پروژه عمرانی نیمهتمام باقی مانده که در انتظار تزریق بودجه برای اتمام آنهاست.
در حوزه معدن نیز فرصتهای بیشماری برای سرمایهگذاری داخلی و خارجی وجود دارد که هنوز به درستی ظرفیت آنها شناخته نشده است، البته لیست این اقدامات میتواند بسیار فراتر از موارد ذکر شده باشد، اما شاید ذکر تمام آنها مقدور نباشد. دولت سیزدهم میداند برای اینکه بتواند مسیر متفاوتی نسبت به دولت گذشته در مورد مذاکرات هستهای بپیماید، باید اتکای بیشتری بر داخل برای حل مشکلات و دوری از اتکای بیش از اندازه به خارج داشته باشد.
در این میان و در صورتی که امکان حل مشکلات بودجهای بدون اتکای جدی به معافیتهای تحریمی امریکاییها حاصل شود میتوان با اطمینان گفت که یک قدم جدی به سمت موفقیت مذاکرات آینده برای احیای برجام برداشته شده است، همان گونه که بر سر موضوعات دیگر همچون تحریم بنزین یا برداشته شدن محدودیتهای مربوط به واردات واکسن از سوی ایران تجربه شد.
