بازخوانی رویداد مشروطیت ایران، بدون خوانش آرا و مواضع عالمان وقت درباره آن، ناتمام و ابتر خواهد بود. این خوانش درباره چهرههایی اهمیت مضاعف مییابد که جریان غالب مشروطه، چهرهای متفاوت از واقعیت اندیشه و عمل ایشان را، ارائه داده و تکرار کرده است! آیتالله العظمی سیدمحمدکاظم یزدی صاحب اثر فقهی «العروهالوثقی»، در شمار اینگونه چهرههاست که پس از سالیان دراز، زندهیاد حجتالاسلام والمسلمین علی ابوالحسنی (منذر)، از اندیشه و عمل سیاسی وی، غبار برگرفت و او را به جامعه تاریخپژوهان مشروطه، معرفی کرد. آن مرحوم در دیباچهای بر «فراتر از روش آزمون و خطا» - که توسط مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران نشر یافته است- در باب موضوع پژوهش خویش، چنین مینویسد: «آیتالله سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، معروف به «سید» و «صاحب عروه، مرجع عام تشیع در عصر قاجار و مشروطیت بود، (۱۳۳۷-۱۲۵۳ ق). او با فتاوا و اعلامیههای متعدد در جنگ جهانی اول بر ضد متجاوزان روسی، انگلیسی و ایتالیایی، بهطور جدی گام در فعالیتهای سیاسی گذاشت و در صدر مشروطه، حمایت از مجلس را مشروط به مصوبات شرعی آن دانست. وی مخالف مشروطه وارداتی و سکولار بود، نه مشروطه صحیح. منظور از مشروطه وارداتی، مشروطهای است که تمام مضامین و الگوریتمهای آن از جوامعی با باورهای متضاد با ارزشهای اسلامی- ایرانی کپیبرداری شده باشد. ایشان با ژرفاندیشی ضمن موافقت با مشروطه صحیح، مخالف جناح سکولار مشروطه نظیر تقیزادهها بود. وی با آیتالله شیخ فضلالله نوری در جریان مشروطه، همسو بود و از او حمایت میکرد. رفتار وی در جنبش مشروطیت ایران، به معنای واقعی کلمه فراتر از روش آزمون و خطا بود. ایشان ملاک پیوستن به جریانات و جنبشها را نه کثرت جمعیت و موج اجتماعی، بلکه درستی و سلامت خردمندانه آنها دانسته است و حسن عاقبت فردی و جمعی را برترین هدف معرفی میکرد. در واقع ایشان در راه حفظ، احیا و ترویج عقاید شیعی، بیش از توجه به مسئله کمیت و نتیجهنگری، به مسئولیت خویش و مسلمین در انجام وظایفشان تأکید داشت.
صاحب عروه به اموری، چون بهرهگیری از فرصتهای زودگذر و حساس با برنامهریزی، اتحاد و نظم، پرهیز از افراط و تفریط در امور و معرفی اندیشه و تفکر به عنوان مقدمه گفتار و رفتار و کلیدی برای پیروزی و رستگاری، اهتمام داشتند و توجه داشتن به این مسائل را- همراه با آگاهی و بصیرت اجتماعی- مانع پشیمانی ناشی از روشهای آزمون و خطای رایج دیگران میدانستند. بیتردید ایشان یکی از بابصیرتترین و ژرفاندیشترین علمای تشیع در طول تاریخ بودهاند و بارها پیشبینیهای مصداقی ایشان در جریان توطئههای بیگانگان محقق شد. در این کتاب علاوه بر بررسی زندگی عالمانه و تأثیرگذار آیتالله سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی بر جامعه و مسلمانان دغدغهمند، مفصلاً به سیره، طرز فکر و روش معرفتی ایشان- که آن را بر سایر روشهای تجربی و مبتنی بر آزمون و خطا رجحان میدهند- پرداخته میشود. آیات سیدابوالحسن اصفهانی، شیخ عبدالکریم حائری یزدی، سیدحسین قمی، محمدحسین کاشفالعظاء، محمدحسین کمپانی، سیدحسن مدرس، حسنعلی نخودکی اصفهانی، آقابزرگ تهرانی و بسیاری دیگر از بزرگان از جمله شاگردان بارز ایشان بودهاند. زوایای پیدا و پنهان حیات سیاسی و اجتماعی ایشان در این کتاب، به تفصیل و با ارائه اسناد و منابع معتبر و تراز اول تاریخی، تبیین و بررسی میشود...».
