سرویس سیاست جوان آنلاین: یکی از نکات مهمی که رهبر معظم انقلاب اسلامی در طول چند سال گذشته به خصوص در دیدار اخیر با اعضای ستاد هماهنگی سران قوا در امور اقتصادی بر آن تأکید کردند بحث مقدم بودن خنثیسازی تحریمها بر رفع تحریمهاست. البته طبیعی است که خنثیسازی تحریمها نیاز به سرمایهگذاری وسیعی دارد که شاید ثمردهی آن سالها به طول بینجامد، اما رفع تحریمها با مذاکره یا هر ابزار دیگری میتواند در زمان کوتاه میسر شود. البته اگر اراده دشمن در این مسیر قرار بگیرد. مهمترین نتیجهای که درباره خنثیسازی تحریمها حاصل میشود این است که پس گرفتن این خاکریز از سوی دشمن به سختی امکانپذیر است و شاید هرگز میسر نشود. مگر آنکه طرف مقابل بخواهد به یک حمله فیزیکی دست بزند که معمولاً امکانپذیر نیست.
تجربه برجام یک نکته مهم برای ایران داشت و آن اینکه نباید سرنوشت سیاسی و خارجی ایران با تحولات داخلی امریگا گره بخورد. همان گونه که تجربه برجام اثبات کرده رفع تحریمها با امضای طرف مقابل با کوچکترین نوسان سیاسی قابل برگشت است. همانگونه که حتی با روی کارآمدن بایدن نیز نمایندگان جمهوریخواه امریکا بر این نکته تأکید کردهاند که حتی در صورت بازگشت بایدن به برجام ممکن است دولت بعدی امریکا که یک جمهوریخواه باشد بر خلاف این مسئله قدم بردارد.
این مسئلهای است که باید از سوی تصمیمگیران کلان کشور نیز در نظر گرفته شود که با شرایط فعلی عملاً ثبات اقتصادی کشور به نوعی به امضای رفع تحریمی دولت امریکا گره خواهد خورد.
بررسی نمونههای مشابه در سایر نقاط دنیا نیز نشان میدهد کشورهایی که با نفوذ و قدرت بسیار بالاتر از ایران در عرصه بینالملل هر گاه با تحریمهای امریکا روبهرو شدهاند بحث خنثیسازی تحریمها را به جای مذاکره انتخاب کردهاند و در این میان به موفقیتهای بزرگی نیز دست یافتهاند که برای ما هم جالب توجه است.
وقتی تحریم آرزوی ۱۰۰ ساله روسها را برآورده میکند
روسیه یکی از کشورهایی است که در طول سالهای گذشته بارها هدف تحریمهای چندجانبه امریکاییها قرار گرفته است. اولین دور از این تحریمها در جریان مسائل مرتبط با تصرف جزیره کریمه رخ داد که منجر به اعمال محدودیتهایی روی بخش نفت و گاز کشور روسیه شد. همچنین برخی بانکها و مؤسسات مالی در روسیه نیز هدف محدودیتهای مالی قرار گرفتند و بحث هدف حذف روسیه از سامانه سوییفت هم پیش کشیده شد. در این میان روسها چند راهکار جدی را برای بیاثر کردن تحریمها پیش کشیدند در حالی که میتوانستند بر سر عقبنشینی از کریمه یا برآورده کردن اهداف امریکاییها وارد مذاکره شوند.
اولین اقدام روسها سرمایهگذاری گسترده در بخش کشاورزی و تأمین غذای این کشور بود. بحث واردات مواد کشاورزی و غذایی یکی از مهمترین نقاط ضعف روسها از زمان اتحاد جماهیر شوروی سابق بود به گونهای که شوروی حتی در دهههای ۷۰ و ۸۰ میلادی و اوج رقابت راهبردی با امریکا نیز مجبور به واردات گسترده مواد غذایی بود. در دهه ۹۰ میلادی نیز این ماجرا تبدیل به یک رسوایی بزرگ برای روسها شد چراکه در یک سال تنها یک میلیارد دلار ران مرغ از امریکا وارد شد. با تکیه بر همین تجربیات روسها در حوزه کشاورزی سرمایهگذاری گستردهای را آغاز کردند که منجر به تبدیل شدن آنها به یکی از بزرگترین قدرتهای کشاورزی دنیا شد. هماکنون روسها خود صادرکننده مواد غذایی هستند و هیچکس در حوزه کالاهای اساسی نمیتواند به آنها فشاری وارد کند.
این در حالی است که کشورمان به صورت مرتب با محدودیتهای گوناگون در حوزه کشاورزی روبهرو میشود. ایجاد یک شبکه جدا برای مبادلات بانکی در روسیه و تلاش برای گستردهتر کردن مشتریان نفتی و گازی روسیه به خصوص با چین نیز یکی از مهمترین اهداف روسیه در بیاثر کردن تحریمها بوده است.
چینیها و مقابله با تحریم فناوری
چینیها هم در طول سالهای گذشته اغلب هدف تحریمهای امریکا قرار گرفتهاند. بر خلاف روسها مهمترین هدف تحریمی امریکاییها در چین هدف قرار دادن شرکتهای بزرگ فناوری بوده است. به عنوان مثال امریکاییها برای متوقف کردن حرکت چین در مسیر توسعه اینترنت نسل جدید سرکت هوآوی را هدف تحریمهای گسترده قرار دادهاند. این تحریمها سبب شده شرکتهای امریکایی و تایوانی به عنوان اصلیترین تولیدکننده ریزپردازندهها در دنیا توان فروش پردازندههای جدید را نداشته باشند.
در مقابل چینیها به جای مذاکره برای برداشتن این تحریمها به سرعت در حال ساخت و توسعه پردازندههای ویژه خود هستند. البته چینیها در حوزه فناوری بسیار عقبتر از طرف مقابل هستند، اما برخی پیشبینیها حاکی است آنها ظرف چهار سال آینده به توانمندی مستقل خود در این باره خواهند رسید و تحریمهای امریکاییها قابل شکستن خواهد بود.
چین راهکار مؤثری در تمام حوزهها برای مقابله با تحریمهای امریکا تدارک دیده و آماده است تا بلافاصله کارت جایگزینی خود را رو کند.
تجربه شیرین بنزین برای ایران
در ایران نیز با وجود اینکه در طول ۱۰ سال گذشته تمام توان کشور مصروف برداشته شدن تحریمها شده است، اما تجربیات موفقی نیز در حوزه بیاثر شدن تحریمها وجود دارد که میتوان به آنها به عنوان یک تجربه جدی اتکا کرد. به خصوص اینکه هماکنون بخش مهمی از مبادلات کشور در حوزههایی همچون دارو و مواد غذایی در کنترل طرف مقابل بوده و امریکا تلاش میکند با مدیریت کردن این مسئله رفتارهای امنیتی ایران را نیز مدیریت کند چراکه هر گونه کمبود مواد غذایی و دارو میتواند در داخل کشور اثر بسیار بدی بر افکار عمومی گذاشته و آنها را نسبت به نظام بدبین کند. این مسئله دقیقاً همان نکتهای است که از آن به عنوان نقطه فشار علیه ایران یاد میشود. ریچارد نفیو از اصلیترین طراحان تحریم در این باره میگوید: «ما تصمیم گرفتیم در این جنگ اقتصادی همچون یک ورزشکارِ ماهر در هنرهای رزمی، دقیقاً نقاط تحتفشار (Pressure points) اقتصاد ایران را هدف گرفته و مورد اصابت قرار دهیم.»
بهعنوان نمونه، یکی از نقاط تحت فشار اقتصاد ایران در دهه ۸۰، وابستگی کشور به واردات بنزین بود. آمارها نشان میدهد تا سال ۱۳۸۸ در ایران روزانه بهطور میانگین ۶۵ میلیون لیتر بنزین مصرف میشد که حدود ۲۵ میلیون لیتر از این حجم از طریق واردات تأمین میشد، اما در پی تحریم واردات بنزین ایران در سال ۱۳۸۸ از سوی امریکا، ایران توانست با انجام سیاستهای اصلاحی درست در داخل، کشور را از واردات بنزین بینیاز و یک دهه بعد در نتیجه اتخاذ این رویکرد فعال، علاوه بر خودکفایی در تولید بنزین، به ونزوئلا حیاط خلوت امریکا هم بنزین صادر کند. این یک نمونه موفق از راهبرد فعالِ خنثیسازی تحریم است و امروز نهتنها مسئله تحریم بنزین دیگر از دستور کار دشمن خارج و منتفی شده، بلکه ایران علاوه بر جلوگیری از خامفروشی، به جمع کشورهای صادرکننده بنزین که دارای ارزش افزوده بیشتری است پیوسته؛ یعنی تبدیل تهدید به فرصت.
طبیعی است اگر این مسئله انجام نمیشد و وابستگی ایران به واردات بنزین حفظ میشد، این مسئله میتوانست همچنان به عنوان یک امتیاز روی میز مذاکره قرار بگیرد و دشمن از آن به عنوان یک ابزار در مذاکرات استفاده کند، اما خنثیسازی آن سبب شد برای همیشه این مسئله از دستور کار امریکاییها در جریان مذاکره خارج شود.
الگویی برای سایر اقدامات
همین الگو نیز میتواند برای سایر موارد فشار نیز استفاده شود و ابزارهای امریکاییها برای مذاکره بر سر میز کاهش یابد. تجربه تحریمهای یک دهه گذشته نشان میدهد یکی از اهداف کانونی و مؤثر در راهبرد تحریمی امریکاییها تضعیف ارزش پول ملی است. بنابراین کانون راهبرد خنثیسازی تحریم، توجه به چگونگی حفظ و ایجاد ثبات در ارزش پول ملی است.
طبیعی است که حفظ ارزش پول ملی وابسته به متغیرهای فراوانی است که لیست بسیار گستردهای از اقدامات مختلف را تشکیل میدهد، اما در شرایط فعلی حفظ منافذ مبادلات خارجی کشور یکی از مسائلی است که باید در دستور کار دولت قرار بگیرد. استفاده از ابزارهایی همچون پیمانهای دوجانبه پولی، توسعه استفاده از رمزارزها و همچنین پدید آوردن کانالهای مالی فراتر از نظارت امریکاییها از مهمترین نکاتی است که میتواند در این باره مدنظر قرار بگیرد.
ما بخواهیم یا نخواهیم تحریم و استفاده از تحریمها تا مدتها در دستور نظام سیاست خارجی امریکا باقی خواهد ماند و بدون بیاثر کردن امکان رشد اقتصادی کشور به صورت مؤثر وجود نخواهد داشت. از سوی دیگر اگر هم فرصتی برای رفع تحریمها در قالب مذاکره به وجود آمد باید به آن در قالب فرصتی برای بیاثر کردن تحریمها در یک مدت زمان کوتاه نگاه کرد نه فرجه زمانی که تا ابد ادامه داشته باشد.
