قانون و اجرای عادلانه آن

محمدرضا هادیلو

در قرآن کریم آمده است که موجودات جهان، همگی بر پایه حساب و اندازه آفریده شده و با پیروی از قانون الهی در حرکت‌اند و فراتر از توان و اجازه خود، کاری نمی‏کنند. افزون بر قانون تکوینی حاکم بر کائنات، خداوند به منظور هدایت بشر و رفع ابهام و اختلاف از زندگی او، کامل‏ترین کتاب قانون و فرمان الهی را برای آدمیان نازل کرده است، چنان‏که در آیه 213 از سوره بقره در قرآن کریم می‏خوانیم:
مردم (در آغاز) یک دسته بیشتر نبودند (و تضادی میان آنها نبود). سپس میان آنها اختلافات (و تضادهایی) به وجود آمد. پس خداوند، پیامبران را برانگیخت تا مردم را بشارت دهند و بر حذر بدارند و کتاب آسمانی که به سوی حق دعوت می‏کرد، بر آنها نازل کرد تا میان مردم در آنچه اختلاف داشتند، حکومت کند. (افراد با ایمان در آن اختلاف نکردند) فقط (گروهی از) کسانی که کتاب را دریافت کرده بودند و نشانه‏های روشن به آنها رسیده بود، به خاطر انحراف از حق و ستمگری، در آن اختلاف کردند. خداوند به فرمان خود، آنهایی را که ایمان آورده بودند، به حقیقت آنچه مورد اختلاف بود، رهبری کرد و خداوند هر که را بخواهد، به راه راست هدایت می‏کند. گرچه برخی از مفاهیم و واژه‏ها احتیاج به توضیح ندارد ولیکن‏گاهی بهره‏گیری از مفاهیم چندپهلو منشأ برخی از شبهات می‏شود که توضیح آن ضروری است. یکی از این واژه‏ها، «قانون‏گرایی‏» است. قانون‌گرایی، یعنی حفظ و اجرای قوانین به طور عادلانه و رعایت‏ حقوق همه افراد. بر این اساس، جامعه‏ای قانون‏گراست که در آن قوانین رعایت‏شده و همه مردم در برابر اجرای ‏قوانین مساوی بوده و رهبران آن، قانون پذیرترین انسان‌ها باشند. ولیکن گاهی بهره‏گیری از واژه «قانون‌گرایی‏» مفهوم جامعه ‏مدنی غربی را تداعی می‏کند. یکی از ویژگی‌های جامعه اسلامی، ‌حاکمیت قانون در آن است. البته جامعه مدنی اسلامی که ریشه در مدینه‏النبی دارد با جامعه‏مدنی غربی که ریشه در یونان و روم دارد، تفاوت ماهوی دارد. براساس همین تفاوت ماهوی است که رهبر معظم انقلاب اسلامی حضرت آیت‏الله خامنه‏ای در پاسخ به سؤال دانشجویی که در خصوص جامعه مدنی‏ پرسیده بود، فرمود: «اگر جامعه مدنی همان جامعه مدینه‏النبی است‏، ما جان مان را فدای آن خواهیم کرد. »
در طول تاریخ، حکومت‏های غیر الهی بسیاری، گرفتار استبداد فردی و مصلحت گروهی خاص شده و حاکمانشان، خویشتن را برتر از قانون شمرده‏اند. در این میان، حضرت امام‏خمینی رحمه‏الله علیه در عمل ثابت کرد که چگونه می‏تواند مردی الهی در رأس حکومت قرار گیرد و در عین حال، از هر نوع عنوان و تشریفات دور شود؛ خود را خادم مردم بداند، بالاترین افتخار را اجرای حکم الهی و خدمت به ملت به شمار آورد و کوچک‏ترین استفاده ناحق و نامناسب از امکانات اقتصادی، اجتماعی و سیاسی را برای خود و منسوبانش روا ندارد و در یک کلام، مطیع صرف قانون خدا شود. از دیدگاه امام خمینی رحمه‏الله علیه: حکومت اسلام، حکومت قانون است. اگر شخص اول مملکت ما در حکومت اسلامی یک خلاف بکند، اسلام او را عزلش کرده است. یک ظلم بکند، یک سیلی به یک کسی بزند، ظلم است؛ اسلام او را عزلش کرده و او دیگر قابلیت از برای حکومت ندارد؛ زیرا این کار او دیکتاتوری است. حاکم؛ یعنی شخص اول مملکت، اگر یک کسی یک چیزی داشته باشد از او، پیش قاضی می‏رود و او را حاضرش می‏کند و او هم حاضر می‏شود، این وظیفه است. حضرت امیر این کار را کرد. یک همچنین حکومتی می‏خواهیم؛ حکومت قانون. قانون؛ یعنی آن قانون، آن هم قانون مترقی اسلام.
قانونمندی درسیره و گفتار معصومان(علیهم السلام) بدین معناست که آنان، ‏قوانین الهی را عادلانه اجرا کرده و حقوق همگان را در سایه ‏حاکمیت قانون خدا رعایت کرده و خود قانونمندترین انسان‌ها بودند. استاد جعفر سبحانی در خصوص قانون‌گرایی بزرگان دین‏ می‏نویسد: «رجال آسمانی، قوانین الهی را بی‏پروا و بدون واهمه‏اجرا می‏کردند و هرگز عواطف انسانی یا پیوند خویشاوندی و منافع زودگذر مادی آنان را تحت تأثیر قرار نمی‏داد. به نمونه زیر توجه فرمایید: «روزی پیامبر اسلام(ص) درباره زنی که از قبیله‏ای سرشناس (قبیله بنی‌مخزوم) بود دستور اجرای حد داد. یکی از یاران حضرت (اسامه‏بن زید) نزدایشان آمد و تقاضای بخشش کرد.» پیامبر اسلام فرمود: به خدا سوگند، اگر دخترم دزدی کند، دست او را قطع ‏می‏کنم و در اجرای حدود الهی هیچ فرقی میان مردم قائل نمی‏شوم. پیامبر(ص) سیاست امت‌های گذشته را به خاطر عدم رعایت قانون، ‏مورد انتقاد قرار داده و فرمود: «بدبختی‌های امت‌های پیشین در این بود که اگر فرد بلندپایه‏ای از آنان دزدی می‏کرد او را می‏بخشیدند و... ولی اگر فرد گمنامی دزدی می‏کرد فورا حکم خدا را درباره او اجرا می‏کردند. »