بررسی موانع تردد شهری معلولان در گفت‌وگو با دکتر علی همت محمودنژاد

سیستم حمل و نقل، معابر و اماكن معلولند

پله‌های مترو، ‌ پله‌های سینما، ‌ پله‌های مسجد، ‌ پله‌های ادارات، ‌ پله‌های خیابان‌های شیب‌دار، پله‌های پل عابر پیاده، ‌ پله‌های. . . پله‌های. . . و پله‌های پرتعدادی که در سرتاسر شهر جای دارد برای جمعیت سه میلیون نفری معلولان کشور فقط یک پله نیست که سدی بزرگ برای زندگی در اجتماع است. وجود پله تنها مشتی از خروار عدم مناسب سازی فضاها، ‌ اماکن و معابر شهری برای معلولان است. با اینکه در قوانین کشور مکرر بر مناسب سازی بناها برای تردد معلولان تاکید شده است باز هم شاهد توسعه بدون توجه به مناسب سازی هستیم. چنانکه در شرایط حاضر معلولان در استفاده از خدمات شهری با مشکلات شدیدی دست به گریبانند. در ایران نزدیک به سه میلیون نفر معلول داریم که سه تا چهار درصد جمعیت کشور را تشکیل می دهند اما به عقیده رئیس انجمن دفاع از حقوق معلولان کمتر از 01/0 امکانات کشور به معلولان اختصاص دارد. دکتر علی همت محمودنژاد، ‌ رئیس انجمن دفاع از حقوق معلولان در گفت‌وگو با «جوان» موانع همزیستی برابر معلولان در فضای شهری را واکاوی می کند. وی فارغ التحصیل دانشگاه علوم پزشکی است و یکی از بازرگانان موفق ایرانی در تجارت با اروپاست. اما به گفته خود عاشق خدمت به همنوعان خود یا جامعه معلولان کشور است. برای شروع بحث، ‌ انجمن دفاع از حقوق معلولان را در چند جمله معرفی و شمه‌ای از فعالیت‌های این انجمن را بیان کنید؟ انجمن دفاع از حقوق معلولان ایران یک نهاد غیردولتی است که به لحاظ کارکردی به جای NGO به آن DPO می گویند به مفهوم اینکه تمام کادر این انجمن اعم از کارکنان، ‌ هیات مدیره و هیأت امنا همه به نوعی یا معلول بوده یا وابسته به خانواده معلولان هستند. این قانون نه تنها در دفتر مرکزی که در تمامی دفاتر انجمن صادق است. این انجمن 71 دستگاه خودرو برای ایاب و ذهاب رایگان معلولان در سطح شهر دارد، ‌ پرونده نزدیک به 9 هزار معلول مددجوی بهزیستی را در اختیار داشته و 25 نفر معلول دیگر به امور اینها رسیدگی می‌کنند. طی روزهای آینده مرکز درمانی معلولان را در ضلع شمالی پارک خواجو درمیدان شوش افتتاح می کنیم که این مرکز خدمات دندانپزشکی، ‌ چشم پزشکی، ‌ مشاوره ازدواج و مشاوره‌های پیشگیری از باروری را به معلولان ضایعه نخاعی ارائه خواهد کرد. از سوی دیگر انجمن هراز گاهی به برگزاری اردوهای فرهنگی- هنری برای معلولان اقدام می کند. سالانه سه هزار نفراز معلولان را به مشهد مقدس و 50 نفر را هم به مکه معظمه اعزام می کنیم. در کنار این موارد سال گذشته جشن ازدواج 500 زوج معلول را در مشهد برگزار کردیم و امسال هم 208 زوج داریم که مراسم برای آنها تدارک دیده شده و به هر یک از این زوج‌ها 600 هزار تومان کمک هزینه ازدواج به صورت بلاعوض پرداخت می شود. انجمن همواره در تلاش است برای رفع مشکلات معلولان با دولت و مجلس در تعامل باشد چنانکه آن 71 دستگاه خودرو که پیش‌تر از آن یاد کردم 50 دستگاهش توسط آقای احمدی‌نژاد تدارک و به انجمن اهدا شد. تعاملات بسیار خوبی را هم با مجلس برای تصویب کنوانسیون دفاع از حقوق معلولان برقرار کردیم چنانکه کنوانسیون در مجلس حتی بدون یک رأی مخالف به تصویب رسید و شورای نگهبان هم آنرا تأیید کرد. از دیگر موارد که در تعامل با مجلس بر سر آن به توافق رسیده‌ایم ارتقای مستمری معلولان از 32 هزار تومان به یکصد هزار تومان در سال جاری است. افزون بر یادشده‌ها حضور بسیار پررنگی در مطبوعات داریم و در هفته دو یا سه بار در مورد مسائل مختلف مصاحبه و اخبار مربوطه را منتشر و مسؤولان را نسبت به مشکلات این قشر از جامعه آگاه می کنیم. همچنین در گزارشاتی معضلات معلولان را به مسؤولان کشور ارائه می کینم. دو سال پیش در پی گزارشی در مورد مشکلات مسکن معلولان، ‌ رئیس جمهور 8723 واحد مسکونی به معلولان اختصاص دادند و با گزارش امسال نیز که به ایشان ارائه کردیم 3427 واحد مسکونی از دولت برای معلولان گرفتیم. این واحدها در حال ساخت است و انجمن نیز به عنوان ناظر بر ساخت این واحدها نظارت دارد. همچنین مکاتبات بسیاری با دستگاه‌ها و نهادهای مختلف برای پیگیری رفع مشکلات معلولان داشتیم که کم‌وبیش با پافشاری‌ها و تعاملات منجر به نتیجه شده است. انجمن با اینکه از نظر امکاناتی و ساختمانی انجمنی محدودی است همواره سعی داشته از نظر تعاملات اجتماعی و ارتباط با مسؤولان نقش خود را به خوبی ایفا کند. در اینکه از انجمن‌های فعال هستید و در رسانه‌ها هم حضور پررنگی دارید شکی نیست اما به شدت هم رک گو بوده و برای مطرح کردن مشکلات معلولان از هیچ نقدی فروگذار نمی کنید، ‌ حال این نقد ممکن است متوجه هر مسؤولی شده و گاه مدیران را آزرده‌خاطر کند. این موارد برای انجمن دفاع از حقوق معلولان تا کنون مشکل ساز نشده است؟فردی که هدف دارد، ‌ اصل هدف برایش مقدس است تا حاشیه‌های هدف. هدف ما هم خدمت به همنوعان خود یا همان معلولان جامعه است بنابراین هیچ موردی نمی تواند ما را مأیوس کند. همانطور که بارها هم پیش آمده مسؤولان ما را تحت فشار گذاشته و برای چندین حتی یک ریال کمک مالی دریافت نکرده ایم ولی باز هم تعامل را برقرار کردیم زیرا آنها هدف ما را خیرخواهانه دریافتند و به این باور رسیدند که انتقاد ما غرض ورزانه نبوده و مبتنی بر رفع مشکل است. حال به محض اینکه انتقادی می شود سعی بیشتری در همفکری و حل مشکل می کنند البته رسانه‌ها نیز در حل مشکل معلولان نقش بسزایی داشته‌اند یعنی رسانه‌ها به عنوان زبان گویای معلولان به بیان مشکلات پرداختند. انجمن‌های مردم نهاد دیگری هم در کشور فعالیت می‌کنند که بیان مشکلاتشان در رسانه‌ها نه تنها باعث پیش افتادن آنها نمی شود که حتی به دلیل ایجاد چالش با نهادهای دولتی بر مشکلاتشان افزوده شده است. سؤال اینجاست جنس تعامل انجمن دفاع از حقوق معلولان با نهادها و دستگاه‌ها دارای چه ویژگی‌ای است که این مجموعه بدون اینکه برایش مشکلی ایجاد شود دستگاه‌های مرتبط و مدیران آنها را به نقد و چالش می کشد؟استفاده از نیروهای کارآمد، ‌ انتقاد صحیح و سازنده و داشتن راه حل برای رفع مشکلات از بارزترین ویژگی‌های انجمن دفاع از حقوق معلولان است. هیأت امنای انجمن هر مشکلی را برجسته می‌کند و ‌ راه‌حل برطرف کردن آنرا نیز ارائه می دهد. از سوی دیگر به جای اینکه از دستگاه‌ها و سازمان‌ها بخواهیم به ما کمک مالی کنند استقلال مالی پیدا کرده و به سازمان‌ها خدمت فروخته و در مقابل خدمات ارائه شده پول می گیریم حتی تمام دریافتی‌های ما از سازمان‌ها و نهادها در قبال قرارداد است. بنابراین مشکل مالی ما تقریباً حل شده است لذا فکر می‌کنم اگر سایر انجمن‌ها نیز به جای تمرکز بر گرفتن پول بلا عوض به این سمت بروند که در قبال انجام کار پول دریافت کنند می توانند این مشکل را به نحو احسن حل کنند. قوانین حمایت از معلولان در کشور ما تا چه اندازه با کنوانسیون‌های جهانی تطابق دارد؟ما از نظر قانون حمایتی برای معلولان در جمهوری اسلامی ایران هیچ کم و کسری نداریم و از نظر تئوریک یکی از پیشرفته‌ترین کشورها در زمینه قانون‌های حمایتی هستیم اما از نظر عمل با اشکالاتی مواجه هستیم. یعنی قانون جامع حمایت از حقوق معلولان ضمانت اجرایی ندارد؟متأسفانه بله. قانون مذکور ضمانت اجرایی ندارد چراکه در تبصره 2 ماده 16 این قانون اجرای تمامی بندهای قانون را منوط به این دانسته است که دولت مشکل مالی نداشته باشد اما نظر ما این است که دولت در راه اجرای این قانون نباید به نبود بودجه تکیه کند و همانطور که بودجه سایر بخش‌ها تأمین می‌شود باید بودجه اجرای قانون حمایت از معلولان نیز تهیه و تأمین اعتبار شود. اما سؤال اصلی که بهانه ای برای گفت‌وگوی حاضر شد؛ شما معلولیت را مشکل فرد می دانید یا جامعه یا به عبارتی دیگر فرد معلول باید خود را با جامعه و فضای شهری تطبیق دهد یا این که اینکه جامعه شرایط زندگی فرد معلول را در فضای شهری تسهیل کند؟از نظر شخصی معلولیت فرد به فرد بازمی گردد اما به لحاظ برخورداری از امکانات اجتماعی و عدم بهره مندی معلول از این امکانات باید اجتماع را معلول قلمداد کرد. به عنوان مثال هنگامی که معلول امکان استفاده از خودروهای حمل و نقل عمومی را ندارد نه اینکه فرد معلول است بلکه سیستم حمل و نقل دچار مشکل بوده و معلول محسوب می شود. اگر معلول توان ورودیا استفاده از پارک‌های تفریحی را نداشته باشد این فرد معلول نیست و پارک از جهت معماری و سازه دچار معلولیت و مشکل است. آیا در قانون جامع حمایت از حقوق معلولان که پیش‌تر بر آن تأکید کردید مواردی برای مناسب سازی فضاها و اماکن شهری گنجانده شده است؟ قانون جامع معلولان، ‌ پس از تعریف معلولیت در ماده 2 به دسترسی و مناسب سازی اماکن و امکانات عمومی تاکید کرده و می‌گوید که کلیه وزارتخانه‌ها، ‌ مؤسسات، ‌ شرکت‌های دولتی، ‌ نهادهای عمومی و انقلابی موظف هستند در طراحی و احداث اماکن عمومی و معابرشان به نحوی عمل کنند که دسترسی آنها برای معلولان ساده باشد بنابراین می‌توان به اهمیت موضوع پی برد و قانون نیز بر این مهم اذعان دارد. همین ماده 2 در بخش دیگری می گوید تمام ساختمان‌هایی که از قبل ساخته شده و برای دسترسی معلولان دچار مشکل است باید رفع نقص شود و بهزیستی هم باید بر این موارد نظارت رسیدگی کند. آیا بهزیستی این نظارت و رسیدگی را انجام داده است؟ بر اساس این قانون بهزیستی باید بر دستگاه‌هایی که مناسب سازی نمی کنند مانند شهرداری‌ها و وزارتخانه‌ها نظارت کرده و نتیجه این نظارت را به دولت ارائه کند. حال با اینکه پنج سال از تصویب این قانون می گذرد تا کنون گزارشی مبنی بر این قضیه از سوی بهزیستی ارائه نشده است. موارد دیگری هم مبنی بر مناسب سازی معابر و اماکن برای معلولان در قانون وجود دارد؟ ماده 9 کنوانسیون حقوق معلولان هم که در آذرماه 87 به تصویب مجلس رسید و دولت و شورای نگهبان هم آنرا تأیید کردند به دسترسی اشاره دارد. در این ماده آمده است تمام ساختمان‌ها، ‌ جاده‌ها و ترابری و سایر تسهیلات درون و برون سقفی شامل مدارس، منازل و محیط کار باید مناسب حال معلولان باشد. تا چه اندازه به این موارد قانونی در جامعه ما پرداخته می شود؟گردن نهادن به قوانین در پایین‌ترین سطح خود قرار دارد. شما نگاه کنید که کدام یک از وزارتخانه‌های ما حتی چشمه توالت فرنگی دارند که برای معلولان قابل استفاده باشد. گو اینکه اگر امکاناتی هم مهیا شود متناسب با حال معلولان نیست و اصول کارشناسی در آن رعایت نشده است. به عنوان نمونه در ضلع شمال شرقی میدان ونک در راستای این قانون سرویس بهداشتی فرنگی برای معلولان تعبیه شده است اما درب ورودی این آبریزگاه طوری ساخته شده که ویلچر به داخل آن نمی رود یعنی نشان می دهد که این اقدام سرویس دادن به معلولان نیست بلکه رفع تکلیف است. همچنین در تاریخ 10 دی ماه 1384 آقای قالیباف شهردار تهران بر اساس مصوبه 158 شورای شهر تهران نامه ای را برای مناسب سازی معابر شهری تا پایان سال 86 به شهرداران مناطق 22 گانه تهران ابلاغ کرد. یکی از این موارد نصب تابلو و ایجاد توقف گاه برای پارک خودروی معلولان و جریمه شدید خاطیان پارک کننده در این محل‌ها بود اما در حال حاضر که جلوی انجمن معلولان نیز جای پارک برای توقف معلولان وجود ندارد. این در حالی است که شهردار رم سال گذشته رئیس پلیس را به دلیل اینکه تنها دقایقی خودرویش را در محل پارک خوروی معلولان پارک کرد از کار برکنار کرد و این خبر یکی از مهم‌ترین اخبار حوزه معلولان در دنیا شد. در مقابل تابلوهای پارک معلولان در تهران ضمانت اجرایی ندارد. در حال حاضر برجسته ترین اشکالات امکانات شهری که معلولان در استفاده از آنها دچار مشکل هستند چه مواردی را شامل می شود؟ یکی از موارد نامناسب و غیرقابل استفاده برای معلولان در خدمات شهری مترو است. ابتدای سال 85 مدیر عامل متروی شهری تهران نامه ای را خطاب به انجمن دفاع از حقوق معلولان دادند که تا پایان سال ایستگاه‌های مترو را به 88 دستگاه بالابر برای استفاده معلولان مجهز می‌کنیم اما سه سال از وعده ایشان گذشته ولی عمل نشده است لذا با گذشت 11 سال از آغاز به کار مترو، ‌ مترو برای معلولان متروکه است چراکه امکان استفاده از آن را ندارند. اگر معلولی سوار مترو شود برای وارد و خارج شدن از مترو باید از دیگران کمک بگیرد و این کار با کرامت انسانی و حقوق شهروندی سازگار نیست. معلول نباید در استفاده از امکانات شهری به عنوان شهروند درجه 2 قلمداد شود زیرا مثل بقیه مردم مالیات و عوارض شهری می دهد. بنابراین وقتی در پرداخت‌ها با دیگران برابریم در برخورداری از خدمات هم باید یکسان نگریسته شویم. موضوع دیگر اتوبوس‌های تندرو است. برای راه‌اندازی این اتوبوس‌ها تبلیغات زیادی در جامعه شد و پس از راه‌اندازی مردم لذت استفاده از آن‌را چشیدند ولی معلولان کماکان برای استفاده از آن با مشکلات عدیده مواجهند. با اینکه ایستگاه‌های این اتوبوس‌ها دارای رمپ برای عبود ویلچر است اما پل‌های هوایی که شیوه جدید دسترسی به ایستگاه این اتوبوس‌هاست معلولان را از استفاده از این وسیله نقلیه محروم کرده است. این پله‌ها بالابر نداشته و امکان استفاده از آن برای معلولان وجود ندارد. از سوی دیگر خطوط این اتوبوس‌ها که با میله‌های فلزی بلند از خیابان جدا شده است امکان رفتن معلولان را به سمت دیگر خیابان به شدت محدود ساخته است. در نتیجه باید گفت ما در طراحی فضای شهری برای استفاده عمومی دچار ضعف شدیدی هستیم. از دیگر موارد شایان ذکر بانک است. تقریباً تمام بانك‌ها فاقد اصول مناسب سازی و دسترسی برای معلولان هستند. به عنوان مثال فرد معلول برای دریافت چک از بانک باید از یک غریبه تقاضا کند که چک را برایش نقد کند که این کار از نظر ایمنی و سلامت پول، ‌ کار غلطی است. حتی اگر این کار را رئیس بانک هم انجام دهد باز هم کار غلطی است مساجد هم که جایگاه تحول و عبادت برای معلولان قابل دسترس نیست. راه دسترسی عموم مساجد پله دارد. بسیاری از ساختمان‌های شهرداری هم غیر قابل استفاده برای معلولان هستند. حال سؤال اینجاست که چرا باید من قدرت تحصیل در بهترین دانشگاه‌های ایران را داشته باشم اما شرایط حضور من در ادارات و ساختمان‌های دولتی و خصوصی فراهم نباشد. این محدودیت‌ها نشان دهنده آن است که معلولان به علت شرایط جامعه توان استفاده از تمام ظرفیت‌های خود را ندارند. بنابراین آنچه در اولویت خواست‌های معلولان جای می گیرد فراهم آوردن امکان دسترسی و ایجاد فضای رقابتی یکسان برای آنها با دیگر افراد جامعه است که در این حالت توانمندی‌های معلولان از خیلی افراد دیگر هم بیشتر است. عدم توجه به مناسب سازی اماکن و معابر ناشی از چیست؟ عدم توجه به مناسب سازی و دسترسی به دلیل عدم درک عموم مردم از حقوق شهروندی است. بنده حتی به رئیس جمهور پیشنهاد کردم که مطالبی در مورد رعایت حقوق معلولان در کتب درسی گنجانده شود چراکه هنوز مهندسان ما با شرایط معلول آشنایی ندارند بنابراین در احداث سازه، ‌ محلی که برای تردد معلولان در نظر می گیرند فاقد کارایی است. اینها مناسب سازی را در حد زدن یک رمپ می پندارند اما این رمپ را با شیب 70 درجه یعنی نزدیک به سقوط آزاد می سازند. این در حالی است که در کشور‌های اروپایی حتی در روستا‌ها هم پیش از توسعه و ساخت و ساز مناسب سازی صورت می گیرد یعنی فردی که حتی در خانه اش هیچ معلولی ندارد به قطع در کنار ساخت پله حتما رمپ را هم می سازد. همواره نقدهایی از سوی بخش خصوصی و انجمن‌ها به عملکرد بخش‌های دولتی وارد می شود اما اکثر این نقدها بدون راهکار و راه حل پیشنهادی مطرح می‌شود. انجمن دفاع از حقوق معلولان بر خلاف این جریان کم‌وبیش راهکار ارائه داده است. در این راستا آیا می توانید راه حل‌های کوتاه مدت و قابل دسترس برای مناسب سازی فضای شهری ارائه دهید؟بیشتر مواقع مسؤولان شهری در واکنش به پیشنهادات ما برای مناسب سازی به زیبا سازی اقدام می کنند. به عنوان مثال بر اساس پیشنهاد ما و تصویب شورای شهر 20 میلیارد تومان برای مناسب‌سازی و زیبا سازی پیاده‌رو خیابان ولی‌عصر (عج) اختصاص داده شد. این هزینه را شورای شهر به نام معلولان تصویب کرد. کما اینکه با این مبلغ می شد تمام تهران را مناسب سازی کرد ولی با این هزینه تنها خیابان ولی‌عصر زیباسازی شد و زیبا سازی خیابان ولی‌عصر هنوز هم مناسب‌سازی‌اش کامل نیست حتی بیش از یکصد مورد خطا در مناسب‌سازی خیابان ولی‌عصر(عج) شناسایی کردیم و به شهرداری تهران اعلام کردیم که در قالب یک طرح پژوهشی می‌توانیم موانع موجود در خیابان ولی‌عصر را شناسایی و به شما اعلام کنیم که این پیشنهاد با استقبال مواجه نشد. در نتیجه برای مناسب سازی نیاز به صرف هزینه‌های کلان نیست. و سخن آخر؟نرخ بیکاری در میان معلولان در حال حاضر بیش از 40 درصد و وضعیت اشتغال معلولان بسیار بغرنج است. وعده‌های داده شده برای حمایت از کارفرمایانی که معلولان را به کار می گیرند نیز عملی نشده است. 23 درصد حق بیمه معلولان که باید بهزیستی پرداخت می کرد با گذشت 5 ماه از سال هنوز پرداخت نشده و بازنشستگی پیش از موعد معلولان در هاله ای از ابهام است. مشکل دیگر هم عدم اختصاص سهمیه بنزین است که تاکنون تنها یک بار صد لیتر سهمیه بنزین اضافه برای معلولان واریز شده در حالیکه قرار بود هر ماه
صدو بیست لیتر برای آنها ریخته شود. در مورد سهام عدالت هم مشکل اینجاست که اسناد سهام عدالت هنوز به دست معلولان نرسیده است. بیمه مکمل معلولان هم به دستشان نرسیده و بهزیستی باید هر چه سریع‌تر به این موارد رسیدگی کند.