حوريه ملکي
وقتي بارش هاي بهاري شروع شد، حتي بعد از سيلاب هايي که به چند استان و ده ها شهر و روستا خسارات زيادي وارد کرد باز هم در آن اوضاع و احوال، یکی از خبرهای امیدوارکنندهای که به گوش میرسيد، احیای برخی تالابهای خشک شده بود. با اينکه حال و روز بسيار ياز تالاب هاي کشور بعد از باران هاي بهاري بهتر شد اما باز هم معضلات و مشکلاتي وجود دارد که نمي گذارد تالاب ها روز خوش ببينند و در همين رابطه مي توان به تالاب «گری بلمک» در استان لرستان اشاره کرد. جاييکه مدیرکل محیط زیست لرستان با اشاره به مصائب و مشکلات تالابهای این استان، از مخالفت این نهاد و عدم صدور مجوز برای سدسازی در بالادست اين تالاب «گری بلمک» خبر مي دهد.
***
آنطور که مسئولان محیط زیست و کارشناسان میگویند وضعیت اکثر تالابهای کشور بسیار مناسب است و البته این شامل حال همه تالابها نمیشود. هامون شاید شاخصترین تالاب خشک شدهای باشد که این روزها همچنان یک تالاب مرده معرفی میشود! اما گاوخونی، هورالعظیم و تالابهای دریاچه ارومیه، تالابهای برجستهای هستند که پر آب شدن آنها یک اتفاق بینظیر در حوزه محیط زیست محسوب میشود. گاوخونی اصفهان بعد از 15 سال و میقان اراک بعد از 40 سال خشک سرانجام احیا شدند و حالا لحظه شماری برای بازگشت پرندگان به این تالابها آغاز شده است.
بهگفته اسماعیل کهرم، 252 تالاب برجسته کشور پیش از این بارندگی سیلآسا، در وضعیت قرمز یا همان خطر قرار داشتند و هماکنون وضعیت اکثر آنها مطلوب شده است. اما آیا این امیدواری دائمی است و نباید نگران وضعیت تالابها در آینده شد؟!
کهرم با اشاره به اینکه تالابها بعد از سیل هریک با توجه به موقعیت جغرافیاییشان، سیراب شدهاند، به «ایران» میگوید: "البته همه تالابهای کشور پر آب نشده و تالابی مثل نئور در ارتفاعات اردبیل طبیعتاً از این موهبت بیبهره ماندند. اما در مقابل بیشتر تالابهایی که در مناطق پست قرار داشتند، احیا و پر آب شدند. متأسفانه همه تالابهای کشور پیش از بارندگی در لبه یا در خط خشکی و از بین رفتن بودند. مثلاً تالاب دریاچه ارومیه کاملاً خشک شده بود. اما الان همه تالابهای درجه یک احیا شدهاند، اگرچه مدتی طول میکشد تا این تالابها به عملکرد سابقشان برگردند و گونههای گیاهی و جانوری در این تالابها زنده شوند."
* حفظ تالاب ها مهمترين کار امروز
تالابها بهعنوان یکی از بارزترین زیباییهای خلقت مفیدترین و درعینحال بدبیارترین اکوسیستمهای طبیعت هستند که بهنوعی میتوان آنها را شاهکار خلقت به شمار آورد.
تالابها بهترین و مهمترین مخازن ژن گیاهی و جانوری روی زمین هستند که کاربری آنها بهعنوان تفریحگاه، تفرجگاه، شکارگاه و صید محسوب میشوند.
تغییر کاربری اراضی تالابی، عدم رعایت حقابه طبیعی محیطهای طبیعی از سوی مجریان مختلف طرحهای آبی، عدم ملاحظات زیستمحیطی در پروژههای عمرانی، ورود آلایندههای مختلف بیولوژیکی شیمیایی و فیزیکی به محیطیهای تالابی، شکار و صید غیرمجاز، خشکسالیها و بهرهبرداری بیرویه از منابع آبهای زیرزمینی ازجمله تهدیدات پیش روی تالابها محسوب میشود.
بهگفته کارشناسان محیط زیست، حفظ تالابها در شرایط کنونی بسیار مهم است و اگر مدیریت آن مثل آنچه تا به امروز انجام شده، ادامه یابد، امیدی به زنده ماندن آنها تا تابستان امسال نیست. حفر معدن در وسط تالاب میقان اراک یکی از نمونههای مدیریت در تالابهاست که موجب شد با ساخت جاده در وسط تالاب و آبانبار زیر آن، تالاب میقان خشک شود! یا انتقال آب از تالاب به سمت زمینهای زراعی یکی از اشتباهات محرز بود؛ اشتباهی که موجب شد کانال 14 کیلومتری از دریاچه پریشان کشیده شده و بعد همان زمینهای زراعی هم دوباره خشک شود. ما نباید آب تالاب را به سمت زمینهای زراعی انتقال دهیم یا ازنیزار برای چرای دام بیش از ظرفیت استفاده کنیم.
نکته حائز اهميت اين است که سالانه، 30 میلیارد متر مکعب آب تبخیر میشود. با این توصیف نگرانی برای تبخیر آب تالابها جدی است. البته شرایط اقلیم و آب و هوا در تابستان هم مهم است. زمانی سازمان ملل قرار بود مرکز بررسی تالابها را در رامسر راهاندازی کند، اما مشکلاتی موجب شد تا این مرکز به رم برود. آنها از طریق تصاویر ماهوارهای، وضعیت تالابها را رصد میکنند، رنگ تالابها نشاندهنده آب و پوشش گیاهی آن است. آخرین اخبار پیش از بارندگی اخیر، تالابهای ایران را افسرده نشان میداد. اما حالا با این فرصت طبیعی، وضعیت تغییر کرده است.
مهرداد فتحی بیرانوند مدیرکل محیط زیست لرستان با اشاره به وضعیت تالابهای لرستان، اظهار داشت: تالابها با ارزش ترین اکوسیستم بر روی کره زمین هستند که همیشه مورد توجه قرار گرفتهاند.
وی با اشاره به اینکه در سنوات گذشته این اکوسیستمها در کشور ما مورد کم لطفی و کم توجهی قرار گرفتهاند، عنوان کرد: به دلایل مختلفی این تالابها نادیده گرفته شدهاند، خیلی از تالابها در سطح کشور خشک شدهاند.
مدیرکل محیط زیست لرستان در ادامه با بیان اینکه اما امروز حساسیت نسبت به تالابها بالا رفته است، تصریح کرد: موضوع تالابها در دستور کار سیاست گذاران بوده و به عنوان یکی از اصلی ترین حوزههای زیست محیطی در سازمان محیط زیست در دستور کار قرار دارند.
فتحی بیرانوند با اشاره به برنامه ریزی برای احیای تالابها و همچنین مطالعات صورت گرفته در این رابطه، عنوان کرد: لرستان نیز زمانی تالابهای بسیار سرزنده و سرحالی داشته است.
وی با اشاره به تالابهای بیابانی و کوهستانی، بیان داشت: تالابهایی که در خوزستان، فارس و یا سیستان بلوچستان وجود دارند از نوع تالابهای بیابانی است، تالابهای کوهستانی وسعت کمی دارند اما ارزش اکولوژیکی آنها خیلی بیشتر از تالابهای بیابانی است.
مدیرکل محیط زیست لرستان با بیان اینکه یکی از نقاطی که دارای تالابهای بسیار با اهمیت در حوزه کوهستانی بوده، لرستان است، افزود: در گذشته ما تالابهایی مانند «بیشه دالان»، «تنور در»، «۱۱ گانه پلدختر»، دریاچه «گهر» و… را داشتهایم که در دهه ۶۰ و ۷۰ به خاطر مباحث موقت اقتصادی و کارهای توسعهای بدون برنامه، بخش عمدهای از این تالابها از حالت تالابی خارج شد و با زدن زهکش حدود ۸۰ تا ۹۰ درصد این تالابها خشکانده شده و تبدیل به اراضی کشاورزی شد.
* خروج از ليست قرمز
بهگفته مدیر طرح حفاظت از تالابهای ایران، آب در تالاب «گندمان» در استان چهارمحال و بختیاری آنقدر بالا آمده که حتی سرریز کرده و به زمینهای زراعی رسیده است. تا جایی که پس از مدتها شاهد حضور پرندههای مهاجر در این تالاب بهدنبال بارشهای اخیر بودهایم. "ابوالفضل آبشت" از احیای تالاب «قوپی باباعلی» واقع در استان آذربایجان غربی خبر میدهد و میگوید: این تالاب در لیست قرمز خشکسالی محیط زیست بود اما خوشبختانه پس از بارشهای اخیر 70 درصد آبگیری شد و حتی چشمههای اطراف آن پرآب شدند. او میافزاید: حتی «جازموریان» بهعنوان یک تالاب فصلی که همیشه پرآب نیست هم پس از بارشهای اخیر، 15 درصد آن احیا شد. این تالاب که حدود 3 هزار متر مربع وسعت دارد، پس از سیل مرطوب شده و بخشی از آن به طور کامل احیا شده است. همچنین شاهد رسیدن عمق تالاب صالحیه البرز به بیش از یک متر و حضور پرندههای بالکان در آن هستیم.
حجم بارندگیهای اخیر آنقدر بالا است که آبشت از پر شدن تالاب میقان اراک پس از 40 سال خبر میدهد و میگوید: در حال حاضر این تالاب حدود صددرصد آبگیری شده است که وجود این میزان آب در آن بیسابقه است. البته این وضعیت محدود به تالابهایی که گفته شد نمیشود و تقریباً همه تالابهای کشور پرآب شدند.
آبشت، سدسازیهای سالهای اخیر را مهمترین دلیل خشکسالی تالابها میداند و میگوید: تا قبل از سدسازیها، همه تالابها پرآب بودند و پس از ساخت آنها خشک شدند. سدها بهعنوان مانعی عمل میکنند که اجازه نمیدهند آب به تالابها برسد. به همین علت، تنها راه پر شدن تالابها جاری شدن سیلاب در شهرها و روستاها است.
وي ادامه میدهد: به گفته کارشناسان دوره بازگشت سیلهای اخیر در کشور، هزار ساله است. بنابراین سیل اخیر هر هزار سال یک بار اتفاق میافتد. بر همین اساس، وضعیت پرآبی تالابها دائمی نیست و اگر بدرستی مدیریت نشود دوباره دچار خشکسالی میشود.
* برنامه هاي مطالعاتي براي حفظ تالاب ها
مدیرکل محیط زیست لرستان با اشاره به مصائب و مشکلات تالابهای این استان، از مخالفت این نهاد و عدم صدور مجوز برای سدسازی در بالادست تالاب «گری بلمک» خبر داد.
فتحی بیرانوند در ادامه با اشاره به اینکه تالاب «بیشه دالان» زمانی نزدیک به هزار هکتار وسعت داشت که الان حدود ۹۰ هکتار است، گفت: همچنین تالاب «تنوردر» حدود ۷۰ هکتار از آن باقی مانده، تالاب «گری بلمک» ۶۰۰ هکتار بوده که کمتر از ۱۰۰ هکتار آن باقی مانده است.
وی با تاکید بر اینکه طی سالهای اخیر یکی از اصلی ترین راهبردهای ما احیای تالابهای استان بوده است، عنوان کرد: اقدامات گستردهای در این رابطه انجام شده است.
مدیرکل محیط زیست لرستان با اشاره به انجام مطالعات تالابهای استان، تصریح کرد: الان مطالعات تمام تالابهای استان انجام شده است.
فتحی بیرانوند با بیان اینکه آنچه که مهم بوده سازمان محیط زیست در سطح کشور برنامه مدیریت زیست بومی ۱۱ تالاب کشور را در دستور کار خود قرار داده است، گفت: با رایزنیهای صورت گرفته دو مورد از این برنامهها را برای لرستان گرفتهایم.
وی، افزود: در این راستا دو تالاب «بیشه دالان» بروجرد و تالابهای «۱۱ گانه پلدختر» را در دستور کار مطالعاتی قرار دادهایم، مطالعات فاز اول آنها انجام شده و وارد فاز برنامه اجرایی زیست بومی شدهایم.
مدیرکل محیط زیست لرستان با اشاره به اینکه خوشبختانه مقرر شد که پلاک تالاب «بیشه دالان» که نزدیک ۷۲۰ هکتار بوده از منابع طبیعی گرفته شود و به محیط زیست داده شود، ادامه داد: کارهای اداری این امر در حال انجام است، اگر این امر قطعی شود ما برنامه ساماندهی زهکش ها را در دستور کار قرار میدهیم و در قالب برنامه زیست بومی اقدام به احیای تالاب برای اولین بار در کشور خواهیم کرد.
فتحی بیرانوند با تاکید بر اینکه برای حفاظت از تالاب «بیشه دالان» اقدام به ساخت یک پاسگاه محیط بانی کردهایم که طی دو ماه آینده تکمیل میشود، گفت: همچنین برنامه مطالعاتی تالاب «گری بلمک» و تالابهای «۱۱ گانه پلدختر» انجام شده، همچنین برنامه زیست بومی آن نیز تدوین شده و برای احیای تالاب «گری بلمک» جلسات زیادی را با جوامع محلی داشتهایم.
