هنوز زخمهاي زلزله كرمانشاه التيام نيافته است كه زلزله كهگيلويه و بويراحمد سبب ايجاد خسارت و زخمي شدن هموطنان در اين استان شد. براين اساس زلزلهخيز بودن پايتخت و كندي سياستهاي تخريب و نوسازي بر ميزان ريسك مخاطرات بحران خواهد افزود و با تغيير مديريت شهري اين انتظار ميرفت كه دولت در سياست بازآفريني شهري گامهاي بلندي بر دارد اما متأسفانه با استعفاي شهردار و كشدار شدن زمان انتخاب شهردار سياستهاي نوسازي عملاً متوقف شدند.
زندگي2 ميليون نفر زير سقفهاي فرسوده
آنچه در طول سالهاي متوالي باعث بيانضباطي شهري و ايجاد اين حجم از بافت فرسوده شد اين بود كه در طول سالهاي 45 تا 95 و در حدود 50 سال، جمعيت شهر تهران سه برابر و جمعيت پيرامون شهر پنج برابر شد. بيضابطه بودن در برنامهريزي و طرحريزي شهري و نبود سياستهاي مهار مهاجرت باعث شد كه امروز حدود 5هزار و ٨٠٠ هكتار بافت فرسوده و ناكارآمد تنها در كلانشهر تهران وجود داشته باشد و زندگي 2 ميليون نفر درگير اين موضوع شود. يكي از نمونههاي در حال اجرا پروژه بازآفريني ١٠٠واحدي در محله سيروس تهران واقع در منطقه ١٢است. سياست دولت با تشكيل ستاد ملي بازآفريني شهري كه در رأس آن رئيسجمهوري قرار دارد، نوسازي بافت ناكارآمد شهري در2هزار و ٧٠٠محله در طول ١٠سال آينده است كه اين مگاپروژه به اعتبارات سالانه ٢5هزار ميليارد تومان نياز دارد. اين درحالي است كه به گفته دبير كارگروه ملي، در پايتخت 120 هزار ساختمان در حريم گسل ساخته شده است و حدود 70 درصد از مساحت شهر تهران روي گسل زلزله قرار دارد كه هرلحظه آبستن حوادث مختلفي است. دراين خصوص علي بيتالهي، درباره ميزان اماكن عمومي و ساختمانهاي شخصي حريم گسلهاي پرخطر تهران اظهار داشت: لرزهخيزي تهران و گسلهاي فعال و شناخته شده آن و گسلهايي كه در اطراف تهران گسترده شدهاند، از گذشته سطح خطر لرزهاي پايتخت را در بالاترين حد خود نسبت به پهنههاي ديگر كشور قرار داده است. از سوي ديگر هم ميزان آسيب پذيري، فاكتور بسيار مهمي در تعيين ميزان ريسك لرزهاي پايتخت محسوب ميشود. وي افزود: براي برآوردهاي كمّي لازم است درخصوص آمار و اطلاعات بهروز شده المانهاي واقع روي حريمگسلهاي تهران دقت لازم به عمل آيد.
70 كيلومتر مربع از مساحت تهران در حريم گسلي
دبير كارگروه ملي زلزله با بيان اينكه منطقه نواري حريم گسلهاي شهر تهران به دليل احتمال وقوع جابهجايي لايههاي زمين هنگام وقوع زلزله، از مناطق با خطر بالا نسبت به ساير محدودههاي شهر تهران است، گفت: مجموع مساحت تعيين شده براي حریم گسلهاي شهر تهران تا شعاعي در اطراف شهر بيش از 70 كيلومتر مربع است كه عمدهترين بخش مساحت حريم گسلهاي شهري تهران را حريم گسل شمال تهران تشكيل ميدهد كه از شمال غرب تا شمال شرق شهر تهران در پاي ارتفاعات گسترده شده است.
بيتالهي با تأكيد بر اينكه آن قسمت از حريم گسلها كه داخل محدوده شهري تهران (مناطق 22 گانه) قرار ميگيرند داراي مساحت 26 كيلومتر مربع هستند، گفت: درحاليكه ساخت و ساز در حريم گسل، در نقاطي مانند كاليفرنيا از حدود 30 سال پيش ممنوع بوده اما متأسفانه ساخت و ساز به هر شكل و از هر نوع در حريم گسلهاي شهر تهران تا قبل از ابلاغ مصوبه شورايعالي شهرسازي و معماري (تابستان سال 1395) ادامه داشت.
رئيس بخش زلزله مركز تحقيقات راه، مسكن و شهرسازي افزود: براساس برآوردها از روي نگارههاي ماهوارهاي و شمارش ساختمانها در محدوده حريم گسلهاي تهران حدود 12 هزار ساختمان وجود دارد كه بررسي آسيبپذيري لرزهاي آنها و اقدام در خصوص كاهش ريسك لرزهاي از برنامههاي با اولويت زياد براي اين محدودههاي ساختماني است.
بیشتر ساختمانهاي منطقه يك نزديك گسل است
بيتالهي با بيان اينكه از نظر توزيع جغرافيايي(مناطق 22گانه شهري تهران) ساختمانهاي واقع بر حريم گسلهاي منطقه يك شهر تهران با حدود7هزار و 600 بنا 65 درصد ساختمانهاي موجود در حريم گسلها را دربرگرفته است،گفت: براساس مشاهدات ميداني كه انجام شده است ميتوان گفت تقريباً نيمي از ساختمانهاي موجود در حريم گسلهاي شهر تهران و در بافتهاي ناكارآمد، ساختمانهاي ضعيف و با كيفيت نازل و فاقد سطح مقاومتي لازم در برابر زلزله هستند. وي با اشاره به ميزان بافت فرسوده در تهران كه در خطر بحران زلزله قرار دارند، اظهار داشت: براساس اطلاعات شركت عمران و بهسازي شهري ايران، مساحت بافت فرسوده در تهران برابر با3هزار و 268 هكتار است كه نسبت مساحت بافت فرسوده به مساحت كل شهر تهران حدود 5 درصد است.
بيتالهي با اشاره به ويژگيهاي بافت فرسوده ازجمله ريزدانگي، ناپايداري و نفوذ ناپذيري بيان داشت: در تعاريف بافتهاي فرسوده و ناكارآمد، علاوه بر استحكام بنا، ملاحظات شهرسازي نيز مدنظر قرار ميگيرد كه شامل مواردي نظير ريزدانگي و نفوذناپذيري است. اين موارد از سوي ديگر در مخاطرات لرزهاي نيز نقش برجستهاي دارند. براي مثال نفوذ ناپذيري در حيطه امداد و نجات و حمل و نقل در لحظات بحراني نقش مهمي دارد. ريزدانگي به معناي تراكم جمعيتي بالاست كه آمار تلفات جاني زمين لرزهها به نوعي به آن وابسته ميشود.
وي با بيان اينكه بهطور قطع خصوصيت اصلي و عمده بافت فرسوده از نظر مخاطرات لرزهاي ناپايدار است، افزود: حدود 15 هزار هكتار از حريم شهري تهران (نزديك به 20 درصد مساحت كل شهر تهران) دربردارنده حداقل 50 درصد بلوكهاي شهري ناپايدار است. تعداد بلوكهاي شهري ناپايدار نيز حدود 14 هزار بلوك است كه در مناطق مختلف تهران به ويژه در خط شمالي شهر و در مركز و جنوب شهر پراكندهاند.
دبير كارگروه ملي زلزله با اشاره به اينكه از نظر تعداد پلاكهاي ساختماني واقع در بافت فرسوده از حدود يك ميليون و صدهزار پلاك، حدود 200 هزار پلاك در بافت فرسوده قرار ميگيرند كه ارقام بزرگياند، تأكيد كرد: بافتهاي فرسوده، به دليل ناپايداري در برابر زلزله تاب مقاومت نداشته و اغلب، حالت تخريب آنها به صورت فروريزش كامل است. در اين حالت معمولاً تلفات جاني نيز تعداد بيشتري را دربرخواهد گرفت. بر اين اساس است كه ارتباط بافتهاي فرسوده و ميزان خطر زلزله و بهطور ملموس، ميزان در معرض قرارگيري بلوكهاي فرسوده در حريم گسلها مهم تلقي ميشود.
خطرناكترين مناطق گسل شمال تهران
رئيس بخش زلزله مركز تحقيقات وزارت راه و شهرسازي با ارائه پيشنهاداتي درباره اين شرايط شهر تهران گفت: با توجه به اهميت مسئله زلزله تهران نبود پايگاه داده كامل و بر خط از اماكن و كاربريهاي آنها از مسائل ضروري و پيشنيازهاي مديريت بحران است. ايجاد پايگاه حاوي اطلاعات دقيق و دادههاي بهروز از اقدامات ضروري است و با توجه به پيشرفت تكنولوژي و استفاده از آن در سيستمهاي اداري كشوري ايجاد بستر بر خط (آنلاين) از اطلاعات شهر تهران ميتواند باعث تسهيل و دسترسي سريع به اطلاعات شهري شود كه به مديران كمك ميكند تصميمات بهتري اتخاذ كنند.
وي با بيان اينكه توسعه شهر تهران در حريم گسلهاي موجود، آنهم در فراديواره گسل منطقي و معقول به نظر نميرسد، گفت: طبق ابلاغ حرائم گسلهاي شهر تهران، ممنوعيت ساخت برج در حرائم گسلها بايد اعمال شود و براساس راهنماي ممنوعيت ساخت و ساز در كشور نيوزلند براي ساختمانهاي واقع در پهنه گسلهاي فعال صرفاً ساخت منازل كوچك و كم اهميت و با متراژ پايين اجازه داده ميشود و ساخت هرگونه تأسيسات حساس ممنوع است.
بيتالهي افزود: معتقدم وجود پلها و راههاي اصلي دسترسي در شهر تهران در محدوده گسلهاي شهر تهران باعث ميشود كه اهميت اين سازهها و پايداري آنها بعد از زلزله امري حياتي باشد. لزوم بررسي اين سازهها با توجه به ايجاد تغيير مكان در اثر گسيختگي سطحي گسلها امري لازم و ضروري است.
وي با بيان اينكه تهيه برنامه مديريت بحران براساس سايتهاي مهم و حساس شناسايي شده در محدوده حرائم گسلها بسيار ضرورت دارد، گفت: محلات گلاب دره، حصارك و فرحزاد كه داراي بافت ناكارآمد شهري بوده و در حريم گسل شمال تهران واقع گرديدهاند، جزء آسيبپذيرترين و ريسك بالاترين محدودههاي بافت فرسوده تهران هستند.
كندي اجراي طرح بازآفريني شهري در پايتخت
يكي از مهمترين مشكل امروز كلانشهرهاي كشورمان گسترش پفكي است به اين معنا كه هر چه بر جمعيت حاشيه شهرها اضافه و مساحت آن بيشتر شود، شهر از مركز و درون دچار پوسيدگي و فرسودگي ميشود. سياستهاي ناكارآمد كوتاهمدت و حتي درازمدت در بازسازي و نوسازي بافتهاي فرسوده سبب شده است تا شهر تهران همچنان در برابر نوسازي مقاومت كند. با اين حال در سياستگذاري جديد كه بحث بازآفريني شهري در كشور آغاز شده نيز مديريت شهري پايتخت به دليل تغييرات متعدد موجب شده است تا اين طرح با مسائل و مشكلات زيادي مواجه شود. براين اساس تأمين منابع لازم براي اجراي طرح بازآفريني شهري نيازمند عزم جدي دولت و مشاركت شهروندان است.
به طور قطع تأمين ٢5هزار ميليارد تومان اعتبار براي تحقق اين اهداف در توان دولت نيست، بنابراين بهترين روش استفاده از مشاركتهاي مردمي يعني خود ساكنان محلات و بخش خصوصي به عنوان نهاد توسعهگر و حلقه اتصال مردم به دولت است. در اين راستا دولت سود ١٨درصدي سرمايهگذاران را تضمين ميكند و به متقاضيان وامهاي يارانهاي براي ساخت هر واحد مسكوني در بافت فرسوده با بهره ٩ درصد ميدهد. از اين رو تنها با حضور سرمايهگذار بخش خصوصي و مشاركت و همراهي مردم ساكن اين بافتها امكان اجراي اين پروژه ملي وجود خواهد داشت.
