وحید حاجیپور
نگاهي به فعاليتهاي نفتي روسيه در سراسر جهان به ويژه كشورهاي متحد خود نشان ميدهد نفت تبديل به ابزاري براي به چالش كشيدن ترامپ شده است، بازيگر نقش اول آن هم كسي جز ولاديمير پوتين نيست.
دولت روسيه از سالها پيش استفاده از نفت بهعنوان ابزار ژئوپلتيك خود را گسترش داده و براي افزايش تأثيرگذاري در مناطق مختلف دنيا و به چالش كشيدن منافع ايالات متحده از اين سلاح بهره ميگيرد، اما مسكو با ريسك به چاله افتادن روبهرو است؛ چراكه آنان پولهاي خود را قرض ميدهند و با اقتصادهاي نامتعادل و نظامهاي سياسي ناپايدار، قراردادهاي هنگفت امضا ميكنند.
در ماههاي اخير، اين راهبرد در ونزوئلا با آزموني دشوار روبهرو شد؛ چراكه بازپرداخت ميلياردها دلار بدهي رهبران كاراكاس در هالهاي از ابهام قرار گرفته است. روسها ميلياردها دلار پول به صنعت نفت ونزوئلا تزريق كردهاند و اين پولها به معناي كمك به حفظ دولت كنوني اين كشور و به تأخير افتادن سرنگوني آن است.
هرچند روسها با اين سياست در حياط خلوت راهبردي ايالات متحده، جاي پاي خود را محكم كردهاند. نيكولاس مادورو در سفر پاييز امسال به مسكو چهرهاي خندان داشت و از تمايل كشورش به دريافت وامهاي جديد خبر داده است. وي در ديدار با ولاديمير پوتين از حمايتهاي سياسي و ديپلماتيك كرملين سپاسگزاري كرد.
مسكو از طريق غول نفتي دولتي خود، روسنفت به دنبال تأثيرگذاري در مناطقي است كه امريكاييها در آن حضور اندكي دارند. با تحريمهاي دولتهاي اروپايي و امريكا عليه روسنفت نيز آنها مجبور شدهاند تا شركايي جديد براي سرمايهگذاري در مناطق مختلف دنيا بيابند.
نگاهي سياسي به نفت
شركت روسنفت سالهاست كه به عنوان تكيهگاه مالي مردان يخي كرملين و منبع پول اجراي برنامههاي اجتماعي آنان شناخته ميشود. آنها در سالهاي اخير به سوي فعاليت در كشورهايي با شرايط سياسي شكننده نظير كوبا، چين، مصر و ويتنام حركت كردهاند. فعاليت در كشورهايي كه امريكا در آنها فاقد پايگاه است، از ديگر راهبردهاي كنوني آنها به شمار ميرود.
هم اينك مديران شركت روسنفت به دنبال انعقاد قراردادهايي در شرق مديترانه و آفريقا هستند. اين قراردادها در پشت پرده انرژي از اهميت سياسي برخوردارند. مثلاً قراردادهاي هنگفت شركت روسنفت با كردستان عراق، منافع سياسي و اقتصادي چشمگيري براي آنها در شمال عراق فراهم خواهد كرد. آنها حضور در ميادين نفتي ايران را نيز با بالا گرفتن تنشهاي تهران و واشنگتن در دستور كار خويش قرار دادهاند.
آمي ميرس جف، از كارشناسان امنيت انرژي در شوراي روابط خارجي ايالاتمتحده ميگويد: شركت روسنفت به دنبال ايجاد فرصتهايي است تا در حوزه ژئوپلتيك نقشآفريني بيشتري كند. آنها توانستهاند به دولت روسيه قدرت چشمگير ژئوپلتيكي اعطا كرده و جايگاه امريكا را به چالش بكشند.
توسعهطلبي غول روسنفت ارتباطي مستقيم با رويكردهاي جهاني كرملين دارد. 50 درصد سهام شركت روسنفت در اختيار دولت روسيه بوده و ايگور سچين، معاون پيشين نخستوزير و از متحدان پيشين پوتين، رهبري آن را بر عهده دارد.
پس از ضميمه شدن شبهجزيره كريمه به خاك روسيه در سه سال پيش، ايالات متحده و اروپا سچين را در فهرست تحريمهاي خويش قرار دادند.
از آن زمان، شركت اكسون موبيل و ساير غولهاي نفتي غربي از واگذاري فناوريهاي خود به روسها براي توسعه ميادين آبهاي عميق، شيل و مناطق قطبي منع شدهاند. به اين ترتيب روسها به دنبال يافتن منابع جايگزين هيدروكربوري هستند.
حضور در كشور چاوز
اما بزرگترين قمار شركت روسنفت را بايد حضور در ونزوئلا دانست. در سه سال گذشته، روسيه و شركت روسنفت 10 ميليارد دلار در قالب كمك مالي به رهبران كاراكاس واگذار كردهاند. با اين كار از دو بار ورشكستگي دولت اين كشور به دليل وجود 150ميليارد دلار بدهي انباشته، جلوگيري شده است.
روسها توانستهاند جايگاه دولت چين بهعنوان مهمترين شريك مالي ونزوئلا را به دست آورند. در دوره رياستجمهوري هوگو چاوز، وي دهها ميليارد دلار وام از چينيها در برابر فروش نفت به آنها دريافت كرد. البته پس از مدتي چينيها از پرداخت بقيه مبلغ وام خودداري كردند. روسها نيز از اين فرصت براي افزايش نقشآفريني خود بهره بردند.
در سال گذشته، شركت روسنفت 49/9 درصد سهام شركت سيتگو بهعنوان بخش پالايش شركت ملي نفت ونزوئلا در ايالات متحده را به مبلغ 1/5 ميليارد دلار خريداري كرد. شركت ملي نفت ونزوئلا اين پول را براي بازپرداخت بدهيها و تداوم توليد از ميدانهاي نفتي خود هزينه كرده است.
اين قرارداد موجي از انتقادات را توسط اعضاي كنگرهامریکا به ارمغان آورد. آنها هشدار دادند تصاحب اين شركت توسط روسها ميتواند امنيت ملي ايالات متحده را به خطر اندازد.
شركت سيتگو 4 درصد ظرفيت پالايش ايالات متحده را در اختيار داشته و داراي شبكهاي گسترده از خطوط لوله و پمپهاي بنزين است. رهبران كاراكاس نياز زيادي به بازار امريكا دارند. همچنين بايد به اين نكته توجه كرد كه پالايشگاههاي اندكي در ايالات متحده ميتوانند مقادير زيادي از نفت با كيفيت پايين ونزوئلا را پالايش كنند.
در ماه آوريل، شركت روسنفت يك ميليارد دلار از نفت توليد شده توسط شركت ملي نفت ونزوئلا را پيشخريد كرد. اين اقدام باعث شد تا رهبران كاراكاس بتوانند بخشي از بدهي 3 ميليارد دلاري خود به خريداران اوراق قرضه را تسويه كنند.
البته اين سرمايهگذاري خرسها چندان نيز بدون ريسك نيست. ميادين نفتي ونزوئلا بالغ بوده و اقدامات مناسبي براي بهبود ضريب بازيافت و نوسازي تأسيسات سرچاهي آنها انجام نشده است.
فراموش نكنيد كه شركتهاي ارائهدهنده خدمات نفتي پس از سالها فعاليت و دارا بودن مطالبات هنگفت، اين كشور انقلابي را ترك كردهاند. تحريمهاي جديد ايالاتمتحده نيز امكان دريافت وامهاي بلندمدت را توسط كاراكاس به شدت محدود كرده است. بدين ترتيب شرايط مالي شركت نفت ونزوئلا، بيش از گذشته با بحران روبهرو شده است.
فرانسيسكو جي مونالدي از تحليلگران سياستهاي انرژي در دانشگاه رايس ميگويد: روسيه تنها كشوري است كه ميتواند در سالجاري به كاراكاس كمكهاي مالي اعطا كند. البته چينيها داراي منابع مالي هستند، اما آنها چندان تمايلي به اين كار ندارند. به همين دليل، رهبران كاراكاس به شدت خواهان كمكهاي مسكو براي بقا هستند؛ چراكه آنان راه ديگري ندارند.
ونزوئلا هماكنون دومين منبع بزرگ تأمين نفت غول روسنفت پس از روسيه بوده و آنان روزانه225 هزار بشكه از توليدات كاراكاس و برابر با يك درصد توليدات آنان را به فروش ميرسانند.
ونزوئلاييها در تلاش براي افزايش صادرات نفت خود به مردان يخي هستند. گفته ميشود رهبران كاراكاس خواهان واگذاري سهام ميادين نفتي خود به روسها نيز هستند؛ با اين كار منابع مالي بيشتري به دست ميآورند و ميتوانند در برابر تحريمهاي آينده واشنگتن مقاومت كنند.
هليما كروفت، مدير بخش راهبردهاي كالايي در مؤسسه آرپيسي كپيتال ماركت ميگويد: در همه اين قراردادها ميتوان ويژگيهاي ژئوپلتيك يافت. شركت روسنفت به دنبال تصاحب ميادين نفتي ونزوئلا است و با اين كار ولاديمير پوتين ميتواند در حياط خلوت امريكاييها يك پايگاه قدرتمند به دست آورد.
رهبران شركت روسنفت اميدوارند تا مدل كسب و كار خود در ونزوئلا را در خاورميانه نيز عملي كنند. آنها به شيوههاي مختلف از دولت بشار اسد، رئيسجمهور سوريه حمايت كرده و در حال توسعه روابط دوستانه خود با تهران هستند. به علاوه اين غول روسي به دنبال يافتن راههاي توسعه همكاري با تركيه در دروازههاي اروپا و هاب انرژي منطقه است.
كارتزني در خاورميانه
در منطقه كردنشين شمال عراق نيز رهبران مسكو خواهان تبديل شدن به بازيگري تأثيرگذار بوده و حمايت آنان از رفراندوم استقلال كردستان با وجود مخالفت دولتهاي امريكا و تركيه، بهت تحليلگران را پديد آورد. البته مسكو از مخالفان جدايي كردستان است. شركت روسنفت قراردادي ٤٠٠ميليون دلاري با رهبران كردستان امضا كرده و امتياز حفاري در ميادين هيدروكربوري اين اقليم را نيز به دست آورده است. روسها در سال گذشته ٤ميليارد دلار در ميادين نفت و گاز منطقه خودمختار كردستان سرمايهگذاري كردهاند.
با كاهش تدريجي حضور شركتهاي غربي در كردستان، روسها به بزرگترين خريدار نفت رهبران اربيل تبديل شدهاند.
ديويد الگلدوين از ديپلماتهاي ارشد انرژي در وزارت خارجه ايالاتمتحده ميگويد: روسها به بازيگري تأثيرگذار در كردستان و سوريه تبديل شدهاند و خواهان يارگيري با آنكارا نيز هستند.
براي تكميل اين پازل آنها بهدنبال حضور در مناقصههاي واگذاري ميادين نفتي ايران هستند. البته پوتين همزمان به دنبال يافتن راههاي همكاري با شيوخ عربستان به عنوان دشمن منطقهاي تهران نيز است.
روسها با رويكردي تهاجمي در سياست خارجي خود با ريسك زيادي به ويژه در ونزوئلا روبهرو هستند. دولت ونزوئلا با تحريمهاي ايالات متحده، كاهش توليد و فرسودگي تأسيسات نفتي خود روبهرو است. تعدادي از مشتريان اين شركت نيز به سوي همكاري با ساير توليدكنندگان حركت كردهاند. در شرايط كنوني، ورشكستگي دولت ونزوئلا و سرنگوني دولت مادورو به معناي از دست رفتن سرمايهگذاريهاي روسيه در اين كشور ناآرام و آشوبزده است. بنابراين ميتوان پيشبيني كرد مسكو براي حفظ منافع خود، همچنان به حمايت خود از دولت ونزوئلا ادامه دهد، اما پيشبيني آينده، همچنان دشوار خواهد بود.
