محمد اسماعیلی
از نخستين روزهايي كه دولت دونالد ترامپ سخني مبني بر خروج يكجانبه امريكا از توافق هستهاي را مطرح كرد تا امروز طيف گستردهاي از انديشمندان، سياستمداران و فعالان رسانهاي در غرب از تصميم احتمالي دولت ترامپ انتقاد و با استناد به دلايل متعددي اتخاذ چنين تصميمي را ضديت با منافع ايالات متحده عنوان كردهاند.
در چند ماه گذشته بارها دانشمندان و انديشمندان امريكايي به صورت پنهاني و آشكارا از رئيسجمهور كشورشان خواستهاند با حفظ توافق هستهاي زمينه گسترده شدن فشارها به جمهوري اسلامي ايران را فراتر از گذشته كنند. از جمله آخرين اين تلاشها ميتوان به نامه ۹۰ دانشمند هستهاي امريكا به كنگره درباره حفظ برجام اشاره كرد؛ كلمات و عبارات بهكار رفته در نامه مورد اشاره و نامه چندي پيش 37 نفر از دانشمندان اين كشور، نشان ميدهد احساس تكليف نخبگان برجسته امريكايي نه از روي احساسات ناسيوناليستي و مليگرايانه بلكه بر اساس مفاد و دستاوردهاي برجام و قطعنامه 2231 است كه براي امريكاييها به ارمغان آورده؛ دستاوردهاي گستردهاي كه به قول باراك اوباما بدون شليك يك گلوله بهدست آمد. دي ماه سال 95 بود كه 37 نفر از انديشمندان و دانشمندان برجسته امريكايي خطاب به «دونالد ترامپ» درخواست كردند: «ما از شما ميخواهيم تا اين دارايي استراتژيك و حياتي امريكا را حفظ كنيد.»
اين 37 نفر در نامه خود از كليدواژههاي «دارايي استراتژيك و حياتي امريكا» براي برجام استفاده كرده و عنوان ميكنند: «با اجراي برجام، زمان مورد نياز براي اينكه ايران بتواند اورانيوم لازم براي ساخت يك سلاح هستهاي را تا سطح مورد نياز غنيسازي كند، از «چندين هفته» به «چندين ماه» افزايش يافته است. توافق هستهاي ايران به طور چشمگيري خطر اينكه ايران بتواند به طور ناگهاني مقادير قابل توجهي ماده براي ساخت سلاحهاي هستهاي توليد كند را كاهش داده است. همچنين فشاري كه همسايگان ايران بهخاطر اين مسئله تحمل ميكنند هم كاهش يافته است زيرا اين همسايگان ديگر ناچار نيستند خودشان هم سلاح هستهاي توليد كنند.»
برجام استراتژیک است
در اين نامه كه به امضاي 37 نفر از چهرههاي علمي برجسته امريكا از جمله برندگان جايزه نوبل، فيزيكدانان مشهور، متخصصان توليد سلاحهاي هستهاي و مشاوران علمي سابق كاخ سفيد رسيده است، از توافق هستهاي ايران با عنوان «دارايي استراتژيك امريكا» ياد شده است. آنها در اين نامه خطاب به ترامپ نوشتهاند: «ما از شما ميخواهيم اين دارايي استراتژيك و مهم امريكا را حفظ كنيد... توافق هستهاي ايران هيچ گزينهاي را از ترامپ يا رؤساي جمهور آينده امريكا سلب نخواهد كرد. اين توافق به شما كمك ميكند سادهتر درك كنيد ايران چه زمان به سمت بمب هستهاي حركت كرده است. اين توافق زمان و مشروعيت لازم را براي ارائه پاسخي مؤثر فراهم ميكند.» دوشنبه شب بود كه نشريه نيويورك تايمز گزارش داد، بيش از 90 دانشمند برجسته علوم هستهاي امريكا به كنگره اين كشور درباره برجام نامه نوشتند و اينگونه از كنگره مساعدت کردند: «كنگره بايد اقدامي انجام دهد تا اطمينان يابد امريكا عضوي از اين توافق باقي ميماند.»
اين نامه با تأكيد بر اينكه از سوي دانشمنداني است كه «علم فيزيك، فناوري هستهاي و موشكهاي دوربرد را ميشناسند» ميافزايد كه هدف رئيسجمهوري امريكا از طرح بحث مذاكره مجدد در خصوص برجام «غيرواقعبينانه» است. از افرادي كه اين نامه را امضا كردهاند ايرنا به «ريچارد گاروين» اشاره ميكند كه فعاليتهاي او در سالهاي آغازين دهه 1950 ميلادي به ساخت نخستين بمب هيدرژوني منجر شده بود. همچنين هر سه برنده نوبل فيزيك 2017 از امضاكنندگان اين نامه هستند.
چند هفته پيش بود كه 25 نفر از وزيران سابق امور خارجه از كشورهاي مختلف جهان از جمله «مادلين آلبرايت»، «يوشكا فيشر» و «اوبر ودرين»(به ترتيب وزيران امور خارجه پيشين امريكا، آلمان و فرانسه) با ارسال نامهاي به رهبران كنگره امريكا خواستار پايبندي واشنگتن به برجام و بقاي اين توافق شده بودند آنهم با ذكر ادلهاي كه مورد توجه بسياري از رسانههاي غربي قرار گرفت. اينها همه در حالي است كه دونالد ترامپ نيز به رغم فضاسازيهايي كه عليه برجام صورت داده و آن را توافقي در جهت معكوس منافع امريكا عنوان كرده است، نتوانست به صورت يكجانبه از آن خارج شود و تلاش كرد با فرافكني، توپ را در زمين كنگره اندازد و اين مرجع امريكايي را مسئول حيات برجام عنوان كند.
نظرسنجی برای حفظ برجام
نامهنگاريهاي گسترده با دولت و كنگره امريكا در حالي است كه برخي مراكز نظرسنجي هم تلاش دامنهداري را صورت دادند تا با رسانهاي كردن نظرسنجيهاي خود نشان دهند جامعه امريكا خواهان حفظ توافق هستهاي با ايران بوده تا آنها هم همگام با نخبگان كشورشان دولت و كنگره امريكا را تحت فشار قرار دهند تا بلكه امريكا همچنان به عنوان يكي از طرفهاي توافق هستهاي باقي بماند.
به عنوان نمونه انديشكده مطالعات خاورميانه در امريكا و مؤسسه افكارسنجي ايپسوس در هفته گذشته تلاش كردند با اعلام نتايج آخرين نظرسنجي مشترك عنوان كنند 75 درصد مردم امريكا از توافق هستهاي با ايران حمايت ميكنند و 54 درصد آنها خواستار برقراري كانالهاي ديپلماتيك با تهران هستند. روز گذشته همچنين «جررت بلانك» پژوهشگر راهبردي در انديشكده امريكايي كارنگي نيز تأكيد كرد، با وجود فشارهاي امريكا، موشكهاي بالستيك ايران ماندگار خواهد شد. وي با بيان اينكه امريكا بايد توافق هستهاي با ايران را حفظ كند، مينويسد: «نميتوانيم راهبرد سياست خارجي را قرباني تقلاي غيرواقعبينانه براي فشار بر برنامه موشك بالستيك ايران كنيم. نگراني ناشي از اين برنامه موشكي، نبايد به پيشراني براي كنار كشيدن از برجام تبديل شود. اينكه برجام را از پنجره موشكهاي بالستيك داوري كنيم، يك خودزني خطرناك است.»
چرا حيات برجام ضامن بقاي منافع امريكاست؟
برجام و قطعنامه 2231منافع ايالات متحده امريكا را در بهترين تراز تأمين كرده است و براساس بررسيهاي گسترده تيم تصميمگير و تصميمساز دولت گذشته و دولت فعلي امريكا، توافقنامه جديدي نميتواند تا به اين ميزان اهداف غيرمسقف غرب را در حوزه صنعت هستهاي تأمين كند، كما اينكه جانكري در همان هفتههاي نخست بعد از امضاي برجام با حضور در كنگره و شوراي روابط خارجه آن، با ذكر دلايل متعددي حول محور «تعطيل شدن صنعت هستهاي ايران» دستاوردهاي توافق هستهاي را كمنظير عنوان ميكند.
نامهنگاريهاي گسترده امروز نه بهدليل تعصب احساسي و روزمره است بلكه ناشي از تحقيقات و بررسيهاي گسترده ناشي از متن برجام و قطعنامه 2231 است، كما اينكه بر اساس متن اين دو، امريكاييها در دوران پسابرجام بارها توافق هستهاي را نقض كرده اما كمترين هزينهاي بابت نقض پرداخت نكردهاند!
به بيان بهتر قشر نخبه امريكا فارغ از دستهبنديهاي سياسي مرسوم اين كشور و بهدور از فضاسازي دموكرات و جمهوريخواه معتقد است امريكا بهواسطه برجام نه تنها ايران صنعت هستهاي خود را به حالت تعطيلي كشانده بلكه با تفسير غيرمنطبق بر آنچه هدف تيم مذاكرهكننده ايراني بوده تحريمهاي گستردهاي عليه ايران وضع كرده و حتي آزمايش موشكي كشورمان را نيز ناقض معرفي ميكنند! مهمتر اينكه نخبگان امريكايي نيز در مسائل مهمي دقيقاً مانند سياستمداران امريكايي فكر ميكنند به گونهاي كه «اتاق فكر تحريم امريكا»، با رفتارسنجي مناسب و اطلاع دقيق از نوع تفكرات حاكم بر دولت دريافته كه چنانچه امريكا برجام را «نقض مكرر» كند –كمااينكه كرده است - قطعاً هيچ پاسخ چشمگيري را از سوي مقامات داراي صلاحيت در كشورمان به همراه نخواهد داشت.
