دكتر سلمان كوناني*
آيا تا به حال از خود سؤال كردهايم كه چرا طراحان شبكههاي اجتماعي، پيغامرسانها و نرمافزارهاي پستي و ارتباطي با صرف هزينههاي گزاف، فرصت و ابزارهايي در اختيار ما قرار دادهاند كه مجاني و بيهيچ هزينهاي بتوانيم به طرق مختلف با هم ارتباط برقرار كرده و دادهها و مضاميني را به اشتراك بگذاريم؟ آيا اينها نيكوكاران و خيران مجازي هستند؟ آري! اگر اندكي واقعبينتر باشيم، پاسخ روشن است. اطلاعات ما واحد پولي مهمي براي اين شبكهها و نرمافزارها محسوب شده و اساساً در تفكر طراحان آنها «اطلاعات، پول واقعي هستند.»
تجربيات دنياي كنوني نشان ميدهد كه ديگري چيزي به نام «اطلاعات بيارزش» وجود ندارد. همان سان كه روزي سرويسهاي امنيتي جوامع مختلف با استفاده و تحليل محتواي سطلها و كيسههاي زبالهاي كه در خارج از منازل افراد و نهادهاي دولتي قرار ميگرفتند، به بسياري از اطلاعات مهم راجع به افراد و ساكنان آن مناطق و منازل پي ميبردند و از اين طريق بسياري از نقشههاي شوم خود را عملي ميساختند. امروزه در فضاي مجازي هم سادهانگاري بسياري از كاربران و عدمصيانت از اطلاعات شخصي حتي آن اطلاعاتي كه شايد در نظر خودمان ارزش خاصي ندارند، به فرصتي براي تبهكاران بالقوه تبديل شده تا از اين طريق با دسترسي به اطلاعات شخصي روي به بهرهوريهاي حداكثري خود از فرصتهاي جرم، خلافكاري و اخلاقستيزي در فضاي مجازي آورند. چنين فرصتهايي از يكسو و سلب مسئوليت طراحان نرمافزارها و شبكههاي اجتماعي از خويش از سوي ديگر باعث شده بازار سرقت اطلاعات روزبهروز پررونقتر شود. بايد توجه داشت حتي زماني كه شما در ياهو يك ايميل افتتاح كردهايد به صورت الكترونيك اين جمله و تعهد را امضا كردهايد؛ ما (كاربران) ميپذيريم كه شما (طراحان، صاحبان و... ) در صورتي كه اطلاعات شخصي ما لو رود يا مورد سوءاستفاده قرار گيرد، هيچگونه مسئوليتي نداشته باشيد. چنين سلب مسئوليتي از خود از سوي طراحان اين نرمافزارها و بسترهاي ارتباطي، دليل روشني دارد و آن حتمي بودن امكان سوءاستفاده از اطلاعات كاربران است كه امروزه بستري براي پديده «سرقت هويت» مهيا ساخته است. سرقت هويت اجمالاً به معني استفاده غيرمجاز از اطلاعات و دادههاي شخصي كاربران فضاي مجازي است كه عمدتاً با اغراض و انگيزههايي نظير سوءاستفاده از آنها براي اخاذي و ارتكاب جرم و تبهكاري به طوري كلي همراه است. وقتي اطلاعاتي مانند سن، جنس، شماره ملي، شماره شناسنامه، محل تولد، نام پدر، شماره حساب و كارت بانكي، شماره پلاك خودرو، شماره بيمهها و رمزهاي ورود به صفحههاي شخصي به دست افراد سودجو ميافتد، آنها ميتوانند با جعل هويت مثلاً حسابهاي بانكي به نام صاحبان آن اطلاعات افتتاح كنند و از اين رهگذر انديشههاي محرمانه خود را عملی سازند. به موازات پديده سرقت هويت امروزه بسياري از سازمانها و شركتها هم تأسيس شدهاند كه با استفاده از محتوا و مضامين ارتباطات، پيامها و تعاملات سايبري اشخاص روي به برنامهريزيهاي بلندمدت براي «جامعهشناسي فرهنگي- رفتاري» كاربران و ملل مختلف آورده و از اين طريق فضا و بستري براي پيشبيني و خوانش رفتار آنها ايجاد ميكنند كه بعداً در عرصههايي چون تبليغات تجاري، ترويج مدهاي كاذب و جعلي و عرضه محصولات فرهنگي نامناسب و معارض با اخلاقيات در جوامع ميتواند بسيار كمككننده باشد. تحليل محتواي پيامها و تعاملات مجازي، جامعهشناسي و مردمشناسي سايبري امروزه پديده آشنايي است كه به راحتي در دسترس سودجويان اين فضا قرارگرفته و حتي به ابزاري در دست بسياري از دولتها براي تعرض و تجاوز فرهنگي به ساير كشورها و جوامع هم مبدل شده است. لذا صيانت از اطلاعات شخصي هم توجيهات فردي داشته و هم راهبردي در راستاي حمايت از امنيت اجتماعي و ملي در جامعه است كه لازم است شهروندان و مسئولان هميشه به اهميت و آثار آن توجه داشته باشند.
* جرمشناس و استاد دانشگاه
