صنم محجوب
کامران بايمت اوف، مهمان تاجيکستاني هشتاد و چهارمين دوره دانشافزايي بنياد سعدي يک اسم ايراني دارد و از سال 1997 تا 2006 هم در ايران زندگي کرده است. فارسي را به زيبايي صحبت ميکند و اصطلاحات عاميانه زيادي را از حفظ است. خودش ميگويد به دليل شغل پدرش که استاد دانشگاه است براي يک دوره بلندمدت به مشهد سفر ميکنند. سالها پدرش در دانشگاه فردوسي به تدريس اشتغال داشت و مادرش در بخش زبان تاجيک صداوسيماي استاني به فعاليت ميپرداخت. به شهرهاي زيادي از ايران سفر کرده است و بدون لهجه تاجيکها با تو سخن ميگويد. اگر چشم به چشمهايش ندوزي، باورش سخت است که او هموطن نيست، هرچند هست. متن پيشرو مشروح بخشي از حرفها ما با اوست.
علاقه مردم تاجيکستان و صدالبته دولت اين کشور به ايران و ايراني نه در حد يک تعريف سياسي بلکه واقعيتي عيني است. فقط به عنوان يک نمونه ميتوان گفت ميرسيدعلي همداني به قدري در بين تاجيکها اعتبار دارد که امروز پول مردم کشور تاجيکستان با نقش اين عالم ايراني و تصويري از آرامگاهش مزين شده است، اين ميزان علاقهمندي از کجا ريشه ميگيرد؟مگر چند تا کشور دنيا امروز به زبان فارسي صحبت ميکنند. ريشههاي تاريخي و تمدني، زبان مشترک، دين مشترک و بسياري از سنتها و داشتههاي فرهنگي و محلي مشترک تنها بخشي از موضوعاتي است که ميتوان به آن استناد کرد و گفت منشأ اين درجه از علاقهمندي کجاست. عيد نوروز و اعياد مذهبي مانند عيد فطر و عيد سعيد قربان در تاجيکستان علاوه بر خود جشن، در نحوه تکريم آنها نيز شبيه آن چيزي است که در ايران شاهد آن هستيم. عيد نوروز شايد بزرگترين ميراث مشترک دو ملت باشد، اما در کنار اين مناسبت باستاني ميتوان به جشن سده، به عنوان يکي از جشنهاي سنتي مردم ايران زمين از آن ياد کرد که شامگاه دهم بهمنماه با برافروختن آتش برگزار ميشود. آييني که در ايران امروز هم برگزار ميشود.
تاجيکها براي نوروز چه مراسمي دارند؟مراسم «گلگرداني» يا «با چيچک» در «خجند» نشان از اين دارد که مردم اين مرزو بوم براي زنده نگهداشتن اين ارزشها مصمم هستند. شباهتها زياد است اما اجازه بدهيد از ويژگيهاي خاص بومي خودمان هم در اين اعياد بگويم. مراسمي با عنوان «گل با چيچک» که بچهها در روزهاي سرور ميروند و از دامن کوه گلهايي را ميچينند و براي خانوادههايشان ميآورند. پيرمردهاي هر قومي آنها را برداشته و روي ابروهاي خودشان ميکشند و آرزو ميکنند که «اميد است به نوروز ديگر برسيم.» شايد اين رسم در ايران نباشد، اما همه اينها براي پاسداشت نوروزي است که سنت مشترک ماست. ما در سمنو پختن هم آدابي و بيان اشعاري را داريم که شايد در ايران اينها وجود نداشته باشد، اما اين هم باز در راستاي سنتهاي ماست. شاهنامهخواني و حافظخواني از ديگر رسومات قديمي ماست. من خودم در دانشگاه خجند گلستان تدريس ميکنم. ارتباطات ما اگر کم بود خوب ميتوانستم به همه آنها بپردازم، اما مشترکات به قدري است که نميدانم به بيان کدام بپردازم.
در دوره دانشافزايي بنياد سعدي شما دو مرتبه به خيابان 30 تير رفتهايد و از موزههاي باستاني و آثار به جا مانده از فرهنگ اسلامي دیدنکردهاید، نظرتان در مورد اين مجموعهها را ميتوانم جويا شوم؟حتماً. ابتدا علاقه دارم در مورد خيابان 30تير صحبت کنم. خياباني که شايد بتوان آن را خيابان موزههاي شهر تهران هم نامگذاري کرد. ما يک چنين خياباني که بهطور اختصاصي محل تجمع موزههاي مختلفي باشد، در تاجيکستان نداريم اما آکادمي علوم تاجيکستان به عنوان اصليترين مرجع علمي اين کشور مجموعههاي بسياري از رشتههاي مختلف و دورههاي متنوع تاريخي را در خود جاي داده است. اين آكادمي در سال 1946 به عنوان شعبه تاجيكستاني آكادمي علوم اتحاد شوروي سابق تأسيس شد و تا به امروز در پنج رشته با نظر هيئت وزيران و شخصيتهاي عاليرتبه مديريت ميشود. موزه مردمشناسي ديگر مجموعهاي است که ميزبان نگهداري بزرگترين مجسمه بوداي خوابيده در جهان است. مجسمهاي با عنوان «گلين بودا» که 450 کيلوگرم وزن و 16 متر طول دارد. تنديسي که آن را از شهر قرغانتپه در مرکز شهر کولاب کاوش کردهاند. در شهر دوشنبه موزه ديگري با عنوان موزه ملي تاجيکستان وجود دارد. در شمال شرقي شهر دوشنبه هم منطقهاي وجود دارد با عناون «گپرزن» که در آن پنج کليسا وجود دارد. عبادتگاه يهوديهاي بخارا و بسياري از اماکن ديني و فرهنگي ديگر دور يا نزديک نسبت به هم هويت اين کشور را معرفي ميکنند. من در خجند زندگي ميکنم. آنجا به عنوان نمونه مسجد شيخ مصلحالدين خجندي وجود دارد که از جمله جاذبههاي گردشگري کشور تاجيکستان به شمار ميآيد.
مردم تاجيکستان نيز مانند مردم ايران به آداب مذهبي توجه زيادي دارند، درباره نگاه مذهبي مردم تاجيک برايمان بگوييد. در تاجيکستان بقعههاي زيادي وجود دارد که از جمله ميتوان به آرامگاه ميرسيدعلي همداني در کولاب، خواجه اسحاق ختلاني در کولاب و مولانا يعقوب چرخي در روستاي حلتکو شهر دوشنبه اشاره کرد. اگرچه اغلب مسلمانان تاجيکستان سنيمذهب هستند و برحسب فقه حنفي ساخت آرامگاه روي آرامگاهها محلي از اعراب ندارد، اما با اين وجود مزار ميرسيدعلي همداني از اهميت خاصي در اين کشور برخوردار است. همين اتفاق به عاملي در جهت تقريب قلوب اهل سنت و تشيع هم شده است. البته اين ارتباط به نوعي ريشهدارتر از اين موضوعات است. در تاجيکستان امامزاده علي زيارتگاه همه مسلمانان است. مردم بومي اين کشور اعتقاد دارند حضرت علي در سفري روحاني که به اين محل داشتند اسب خود را در جايي بسته و شلاق آن را هم روي سنگي گذاشته و به غاري پناه در غونچي ميبرند. به طور کلي ميتوان گفت 10 هزار امامزاده در تاجيکستان است. بزرگترين مسجد هم که پروژه آن از مدتها قبل ايجاد شده تا سال 2020 در اين کشور افتتاح خواهد شد. محلي که معروف به «امام اعظم» است، در قالب مسجد و دانشگاه اسلامي به تبليغ فقه امام ابوحنيفه نعمان بن ثابت خواهد پرداخت.
