هادی غلامحسینی
قدمت صنعت كشتيسازي با خودروسازي در ايران برابر است، با اين حال وضعيت كشتيسازي در ايران از خودروسازي بسيار بدتر است اين در حالي است كه مقايسه صنعت كشتيسازي ايران با كشتيسازي هيونداي كره جنوبي نشان ميدهد صنعت كشتيسازي ايران به رغم برخورداري از سرمايه و امكاناتي به مراتب بيشتر و كيفيتر از هيونداي كره اما به دليل سوءمديريت حرفي براي گفتن در اين حوزه ندارد.
مجتمع كشتيسازي بندرعباس و شركت كشتيسازي هيونداي كرهجنوبي در ابتداي دهه 50 تأسيس شدهاند اما مجتمع كشتيسازي بندرعباس با وضعيتي اسفبار فقط داراي پنج كارخانه است، اما شركت هيوندا با مديريت درست امروز بيش از 50 كارخانه بزرگ در صنايع مختلف در ديگر كشورهاي مختلف ساخته است و در صنايع مختلف سرمايهگذاري ميكند. كشتيسازيهاي دنيا در تعميرات كشتي بين 20 تا 30 درصد از درآمد سود بهدست ميآورند و اين سودها را در ساخت صنايع و كارخانههاي ديگر بهكار ميگيرند. براي همين شركت هيوندا در سراسر دنيا بيش از 50 شركت بزرگ دارد و شركت دامن Damenهلند در سراسر دنيا بيش از 18 كارخانه دارد ولي كشتيسازيهاي ايران حتي در پرداخت حقوق كارگران خود ماندهاند كه اخيراً به اعتصاب كارگران در بندرعباس انجاميد.
چرا مديريت به سرمايه ملي كه تجهيزات و نيروي انساني مجتمع است خسارت ميزند؟ چرا در تأمين حقوق كارگران از محل توليد و ارائه خدمات درمانده است؟ ناتوان كردن مجتمع كشتيسازي به هر دليلي و هدايت اين مجموعهها به سمت ناكارايي و ورشكستگي در شرايط كنوني كه ايران با تهديدهاي جدي روبهرو است چالشبرانگيز است و اتفاقاً در شرايط كنوني صنعت كشتيسازي بايد به بازوي مجموعههاي نظامي تبديل شود تا امنترين و بهترين ابزار حضور نيروهاي نظامي را در آبها فراهم آورد و در اختيار آنها قرار دهد. كشتيسازي در ايران حدود 40 سال سابقه دارد؛ بررسي روند طي شده در اين مدت نشان ميدهد اين صنعت تاكنون نتوانسته دستاورد خوبي داشته باشد و «تأخير در تحويل به موقع كشتيهاي سفارشي و نداشتن منابع مالي و مديريتي لازم» عملاً توانايي صنعت كشتيسازي ايران را كمفروغ كرده و امروز ايران با وجود برخورداري از صنعت كشتيسازي، مجبور است براي تهيه سريع كشتيهاي غولپيكر به كشورهايي چون كره جنوبي و چين سفارش دهد.
پيش از اين اسحاق جهانگيري معاون اول رئيسجمهوري در سال 95در مراسم تحويل كشتي ايران كاشان در مجتمع ايزوايكو به كشتيراني جمهوري اسلامي ايران گفته بود كه اين كشتي سفارش حدود يك دهه پيش بوده در حالي كه توانايي ساخت سريع اين كشتي در اين مجموعه وجود داشته است، اما عدم تزريق اعتبارات و ساز و كار مالي نامناسب سبب شده تا ساخت اين كشتي بسيار طولاني شود. جهانگيري از تأخير تحويل كشتيهاي سفارشي توسط كشتيسازان داخلي به دليل نداشتن سازوكارهاي مالي مناسب انتقاد كرد و گفت: به دليل افزايش استخراج گاز و توليد محصولات پتروشيمي در كشور، نياز به كشتي براي انتقال اين محصولات هر روز بيشتر ميشود. وي افزود: زيرساختهاي خوبي در صنعت كشتيسازي كشور ايجاد شده است. اين صنعت بايد حتماً راه بيفتد و راهكارهاي مناسبي نيز براي تأمين مالي مورد نياز آن فراهم شود. با يافتن راهكار مناسب براي تأمين مالي در زمينه كشتيسازي، ايران حتماً به كشتيساز خوبي در دنيا تبديل خواهد شد.
چرا شركتهاي كشتيسازي داخلي بياعتبار شدند؟
امضاي قرارداد ساخت 10 فروند كشتي بين هيونداي كره جنوبي و كشتيراني جمهوري اسلامي ايران در سال گذشته حواشي زيادي داشت، «علياكبر غنجي» مشاور مديرعامل كشتيراني جمهوري اسلامي ايران در رابطه با اظهارات «حميد رضاييان اصل» مديرعامل مجتمع كشتيسازي و صنايع فراساحل ايران(ايزوايكو) كه از كمتوجهي به كشتيسازان داخلي انتقاد كرده بود، گفت: طبق توافق كشتيراني جمهوري اسلامي ايران قرار است اين كشتيها تا اواخر سال ٢٠١٧ يعني كمتر از 1/5 سال ديگر به ايران تحويل شود در حالي كه در سال 1380، سفارش تعدادي كشتي را به سازندگان داخلي داديم و بعد از ١١ سال آنها را آن هم نصفه و نيمه تحويل گرفتيم و هنوز موتور نفتكشهايي كه قرار بود ساخته شود، در بندرعباس سردرگم است و تكليف آن مشخص نيست. عدم تحويل به موقع سفارشهاي داده شده به سازندگان داخلي در دو دهه گذشته باعث شده برخي از شركتهاي كشتيراني از دادن سفارش ساخت كشتيهاي مورد نياز خود به سازندگان داخلي خودداري كنند، از طرفي شركتهاي سازنده كشتي نيز كمبود منابع مالي و سرمايه در گردش را مشكل اساسي در تهيه مواد مورد نياز براي ساخت كشتي اعلام ميكنند.
صنعت كشتيسازي را در دولت دوازدهم دريابيم
سالهاست كه در مديريت مجتمع كشتيسازي سياستگذاري و برنامه صحيحي صورت نگرفته است و هر روز فرياد عدهاي كارگر يا شكايات عدهاي مهندس در اين حوزه بلند است، يك عده كه مينالند حقوق دريافت نميكنند و يك عده مهندس كه ميگويند دانشكده كشتيسازي براي هر فرد ايراني آزاد است، او ميتواند در آن تحصيل كند ولي بعد اينكه تحصيلاتش تمام ميشود، ميبيند در صنعت سياست دخيل است و بوميگرايي را مد كردهاند. مگر ميتوان بر صنعت مادر اين روش را اعمال كرد؟ در سراسر دنيا در تمامي كشورها در نيروي دريايي ارتش و شركت كشتيراني و در كارخانه كشتيسازي همواره از هر قشر جمعيتي ميتواند باشد و شايستهسالاري در آن حاكم است. با توجه به اينكه بندرعباس شهر بندري است و بيش از 60 درصد جمعيت آن غيربومي است بايد براي همه ساكنان آن شهر كار ايجاد شود. در اين ميان نبود آمارهاي متقن از وضعيت صنعت كشتيسازي اين حوزه را به يكي از حوزههاي مبهم و غيرشفاف تبديل كرده و هر جا هم شفافيت نباشد بيشك رانتهايي نهفته شده است، به طور نمونه مدير عامل مجتمع كشتيسازي بندرعباس پرسنل خود را 4هزارو 300 نفر اعلام كرد در حالي كه آمار آن طبق ليست بيمه زير 2هزار نفر است و به اشتباه آمار دو شركت مجتمع شهيد درويشي صنايع دفاع و شركت خصوصي صف را به آمار خود اضافه ميكنند.
ارزش كل توليد كشتيهاي بزرگ در دنيا طي سالهاي اخير از مرز 100 ميليارد دلار در سال گذشته است و طبق آمار بينالمللي در سال 2013 ساخت كشتي و تحويل سفارشات انجام شده توسط كشور چين 36/8 درصد و كشور كره جنوبي 34/8 درصد و كشور ژاپن 20/7 درصد و سهم توليد اين سه كشور در جهان 92/3 درصد و در سال 2014 طبق آمار 90/8 درصد بود، اين نشانه چيست؟
اگر مديريت كشتيسازي توانمند باشد ميتواند با استفاده از سود حاصله هر ساله يك كارخانه در داخل ايران يا خارج ايران ساخته و نيروي انساني و تجهيزات خود را غني سازد و در عرض سه سال جزو پيمانكاران شركت نفت باشد و با شركتهايي همچون توتال و ان پي سي سي رقابت كند.
از اين رو انتظار ميرود وزير صنعت دولت دوازدهم شخصي را براي مديريت بخش كشتيسازي كشور در نظر بگيرد كه طرح و برنامه خود را در كميسيون صنايع مجلس بيان كند و پس از تأييداز سوي كارشناسان به عنوان مدير مجتمعهاي كشتيسازي بهكار گمارده شود. همچنين نبايد فراموش كنيم كه بوميگرايي در صنعت كشتيسازي بخشي از مشكلات كنوني اين صنعت را رقم زده است و نمايندگان مجلس بايد مانع شكل گرفتن چنين مقولههاي تفرقهانگيزي در صنايع و استانها شوند.
