بیژن یانچشمه
با گسترش شهرهاي بزرگ و كوچك و جمعيتپذيري بالاي شهرها و استفاده بيرويه از منابع آبي، حالا شهرها در آستانه تشنگي قرار دارند، به گونهاي كه آلودگي منابع آب در صورت نبود برنامهريزي مناسب و متناسب براي پساب توليدي و نگاه توسعهاي يك بعدي به آن، به عنوان صرفاً يك منبع آب جديد و بيتوجه به نقش تعريف شده طبيعت در آن، تهديدي خطرناك براي منابع آبي كشور است. معاون وزير نيرو در امور آب و آبفا در زمينه كمبود منابع آبي معتقد است كه شش كلانشهر اصفهان، بوشهر، بندرعباس، شيراز، كرمان و مشهد و 289 شهر كشور در معرض تنش آبي قرار دارند يعني منابع آب و مصرف در اين شهرها در حالت سربهسر است. اگر آب را درست مصرف نكنيم در اصل آب را به سراب تبديل كردهايم كه جبران آن تقريباً غيرممكن است و خسارتهاي زيستي بسياري بر جاي خواهد ماند، مگر آنكه از آب و منابع آبي درست مصرف كنيم.
۲۸۹ شهر در معرض تنش آبي
مصرف بالاي سرانه آب در شهرها سبب شده است تا در شرايط موجود كشور با بحران آب و منابع آبي روبهرو باشد. در اين خصوص چندي پيش معاون وزير نيرو در امور آب و آبفا اعلام كرد: اكنون شش كلانشهر اصفهان، بوشهر، بندرعباس، شيراز، كرمان و مشهد و 289 شهر كشور در معرض تنش آبي قرار دارند يعني منابع آب و مصرف در اين شهرها در حالت سربه سر است. رحيم ميداني ميگويد: در اين وضعيت، كنترل مصرف از سوي مشتركان بهويژه در ساعتهاي اوج مصرف براي پايداري خدمات بسيار تعيينكننده است. معاون وزير نيرو به پيشبينيهاي سازمان هواشناسي درباره افزايش 5/0 تا 5/1 درجه سانتيگراد دماي هوا در ماههاي تير، مرداد و شهريور و مصرف بيشتر آب اشاره كرد و از مردم خواست براي برخورداري از شبكه آب پايدار در زمان اوج مصرف، از مصرف طولاني خودداري و اين امور را به زماني خارج از اين ساعتها موكول كنند.
منابع آبي در حال كاسته شدن است
محمدجواد سميعي، كارشناس آب و مدير گروه مهندسي اجتماعي آبانگاه، معتقد است سرانه آب «تجديدپذير» و ديگر معيارهاي محاسبه وضعيت و ميزان تنش آبي در يك منطقه، همگي بر يك معيار واحد تمركز دارند كه عبارت است از نسبت برداشت از منابع به تغذيه و ورودي به آنها كه اين معيار به نحو مستقيمي به ميزان جمعيت ساكن در يك منطقه بستگي دارد.
وي ميگويد: اين امر به طور واضح مشخص ميكند كه حتي با فرض سادهكننده عدم رشد سرانه مصارف به موازات رشد و توسعهيافتگي جوامع كه استانداردها و سطح رفاه بالاتري را به دنبال خواهد داشت، همراه با رشد جمعيت، كمبود منابع آب اجتنابناپذير خواهد بود. همچنين بايد در نظر داشت كه در كنار ابعاد كمي و فيزيكي، مسائل كيفي نيز مطرح است و بخشي از منابع حاضر، در روندي نگرانكننده در حال شور شدن يا آلوده شدن هستند.
ايشان تأكيد ميكند: بر اين اساس و با نگاهي به فشار فزاينده چند دهه اخير روي منابع آب، به ويژه آبهاي زيرزميني، مشخص ميشود كه پاسخ به نيازهاي فرداي بشر در اقصي نقاط جهان (با هر سطح از توسعهيافتگي) نيازمند راهكارهايي مبتكرانه است كه استفاده از آبهاي نامتعارف از جمله آنهاست و آبهاي نامتعارف به آن دسته از آبهايي گفته ميشود كه به صورت معمول مورد استفاده قرار نميگرفتهاند و بـراي بـه كـارگيري آنهـا نيـاز بـه اعمـال سياسـتهاي مديريتي و حفـاظتي ويـژه است. وي ميگويد: اگرچه دايره آبهاي نامتعارف از آبهاي فسيلي تا زهابهاي كشاورزي گسترده است اما آنچه باعث شده است تا سازمان ملل متحد با انتخاب موضوع «فاضلاب» و كمپين «چرا آب را بيهوده تلف كنيم؟» به عنوان نقطه تمركز اقدامات و توجهها در روز جهاني آب امسال (2017) توجه ويژهاي به مديريت فاضلاب و پساب به عنوان دسته مشخصي از آبهاي نامتعارف داشته باشد، اهميت و جايگاه مهم اين موضوع است.
سميعي تأكيد ميكند كه در اطلاعيه سازمان ملل به مناسبت روز جهاني آب در سال 2017 با عنوان «چرا آب را بيهوده تلف كنيم؟!» آمارهاي كلان و درخور توجهي از وضعيت مديريت و بهرهبرداري از فاضلاب و پيامدهاي ناشي از آن همچنين نمونههاي عملي تجربه شده در برخي كشورها آمده است اما شايد براي كشور ما آنچه در اين رابطه محل بحث و بررسي بيشتر باشد، نوع نگاه و رويكرد برنامهريزي براي مديريت فاضلاب و پساب است.
وي ميگويد: توجه ويژه به نوع نگاه و رويكرد برنامهريزي، ريشه در تجربه تاريخي مديريت منابع آب در ايران و ساير كشورهاي در حال توسعه دارد به اين معني كه وقتي بدون فهم دقيق اصول و مباني و همچنين تحليل ناكافي و عدم بوميسازي متناسب به سراغ ورود و پيادهسازي فناوريها و راهكارهاي مختلف در كشور رفتيم، بعضي فرصتهاي جهاني را به تهديدها و چالشهاي منطقهاي و ملي تبديل كرديم كه نمونه اين امر را ميتوان در ورود و بهرهگيري از تكنولوژيهاي حفاري و موتور تلنبهها در ايران مشاهده كرد كه بر اساس آن منابع آبهاي زيرزميني ارزشمندمان به ورطه ورشكستگي مطلق كشانده شد و استفاده بدون تدبير و حساب و كتاب از آنها، به اضافه برداشت شديد از اين منابع منتهي شد.
وي تأكيد ميكند كه در موضوع مديريت فاضلاب و پساب به ويژه در بخش شهري دو جنبه اساسي وجود دارد؛ وجه اول موضوع بهداشت و آلايندگي (فاضلاب) است و وجه دوم ظرفيت بهرهبرداري و مديريت حاصله از منبع آب سالم فراهم آمده (پساب). بر اين اساس پيرامون هر دو موضوع بحثهاي فني و كارشناسي مختلفي در كشور وجود دارد. به طور مثال بهينه بودن و توجيهپذيري احداث شبكه جمعآوري و احداث تصفيهخانه فاضلاب شهري در بسياري از شهرهاي كوچك واقع شده در نواحي خشك ايران كه سطح آب زيرزميني پايين است و براي دفع فاضلاب از چاههاي جذبي استفاده ميشود، مورد سؤال است. وي ميگويد: به نظر ميرسد در اين رابطه نيز همچنان كه در بحث سدسازي يا توسعه مهار گسيخته بخش كشاورزي مبتني بر استحصال آبهاي زيرزميني مطرح است، تصميمات سياسي بر ديدگاههاي كارشناسي غلبه يافته و چه بسا بدون بهينه بودن فني، اقتصادي و اجتماعي، صرفاً بابت خواست فرضاً يك نماينده مجلس، پروژه گردآوري و تصفيه فاضلاب كليد بخورد و در شرايط فعلي اقتصادي كشور، تا مدتها نيز نيمهكاره بماند و بر ليست بلند پروژههاي زخمي شده بيفزايد.
وي ميافزايد: در ميان مجموع مسائلي كه به نمونههايي از آن در بالا اشاره شد، آنچه بيشتر در نگاه كلان مديريت منابع آب كشور محل نگراني است، غفلت و انحراف در بهرهبرداري و تخصيص مناسب پساب توليدي است. به عبارت ديگر، خارج كردن فاضلاب (شهري) از چرخه سنتي مديريت منابع آب محلي كه در نواحي خشك و نيمه خشك كشور عمدتاً به صورت بازگشت به منابع آب زيرزميني بوده است و استفاده مجدد از آن در مسيري كه از بازگشت تمام يا بخشي از آن به آبخوان، جلوگيري به عمل آيد، تهديدي فزاينده براي منابع آب زيرزميني كشور است كه هم اكنون نيز در حال كسري مخزن شديد و در حال افت مداوم سطح آب است و در واقع، رفع تهديد آلودگي منابع آب و ايجاد فرصت دسترسي به پساب قابل استفاده، در صورت عدم برنامهريزي مناسب و متناسب براي پساب توليدي و نگاه توسعهاي يك بعدي به آن، به عنوان صرفاً يك منبع آب جديد و عدم توجه به نقشي كه قبلاً در طبيعت براي آن تعريف شده بوده، تهديدي خطرناك براي آينده نزديك منابع آبي كشور خواهد بود.
بحران زيستي با تخليه كامل آبهاي زيرزميني
عضو مجمع نمايندگان استان تهران با هشدار نسبت به اينكه فاجعه فرونشست زمين در پايتخت نگرانكننده است، تخليه كامل آبهاي زيرزميني را مهمترين علت بروز اين پديده دانست و ميگويد: وزارت نيرو بايد سيستم آبرساني شبكههاي خود را بازسازي و نوسازي و از هرزروي آب جلوگيري كند، البته براي جلوگيري از برداشت بيرويه از آبهاي زيرزميني بايد با استفاده آبشيرينكنها از ظرفيت آب خليجفارس، درياي عمان و درياي خزر استفاده كرد تا مشكل تأمين آب شرب رفع شود.
الياس حضرتي معتقد است از سويي ميتوان از تكنولوژي بارانهاي مصنوعي و باروري ابرها همانند كشورهاي دنيا بهره برد. وي با انتقاد از اينكه استفاده بيرويه و غيرمجاز از آبهاي زيرزميني منجر به تخليه كامل اين منابع آبي و تشديد پديده فرونشست در پايتخت شده است، تصريح كرد: فاجعه فرونشست زمين در دشت تهران نگرانكننده بوده و استفاده غيرمجاز از آبهاي زيرزميني باعث شده با بروز لرزش و فشار در زمين و همچنين ساختمانسازي، حفرههاي بزرگ ايجاد شده و فرورفتگي عميق را به دنبال داشته باشد.
وي با بيان اينكه فرونشست زمين در تهران خطرات جاني و اقتصادي زيادي را براي شهروندان به همراه داشته و بايد مديريت شود، تأكيد ميكند كه اين مسئله چندين سال است به اشكال مختلف در تهران اتفاق افتاده و نگرانيهايي را براي مردم به وجود آورده است. عضو مجمع نمايندگان استان تهران با تأكيد بر اينكه با ترميم آبهاي زيرزميني و فرهنگسازي ميتوان گامي جدي در جهت كنترل پديده فرونشست زمين برداشت، ميافزايد: در نوع كشت بايد تجديدنظر كرد و گامي جدي در استفاده از آب درياها برداشت و طي پروسه 20 ساله با فرهنگسازي از سوي مطبوعات، رسانهها و آموزش و پرورش برداشت بيرويه از آبهاي زيرزميني و همچنين مصرف بالاي آب در كشور مديريت شود زيرا دولت و حكومت به تنهايي قادر به كنترل اين موضوع نيستند. البته سازمانهاي مردمنهاد نيز بايد در اين رابطه مشاركت سازنده و مؤثري داشته باشند.
مردم بايد از تبعات تنش آبي باخبر باشند
سيدهفاطمه ذوالقدر، نماينده مردم تهران، ري، شميرانات، اسلامشهر و پرديس در مجلس شوراي اسلامي برداشت بيرويه از سفرههاي زيرزميني، حفر چاههاي غيرمجاز را از جمله عوامل اصلي در فرونشست زمين در پايتخت دانست و گفت: ميزان برداشت از سفرههاي زيرزميني بايد متناسب با ميزان تغذيه آنها باشد و چنانچه برداشت بيش از اين باشد، موجبات افت سطح آبهاي زيرزميني و شدت اين پديده را فراهم ميكند.
اين نماينده مردم در مجلس دهم با يادآوري آسيبها و خسارات نشئت گرفته از فرونشست زمين گفت: تخريب اراضي كشاورزي، سازههايي مانند ساختمانها، پلها و زيرساختها، شكست يا بيرونزدگي لوله جدار چاهها از جمله خساراتي است كه فرونشست زمين به دنبال دارد.
وي با بيان اينكه بايد مردم را از وضعيت بحراني سفرههاي آب زيرزميني آگاه كرد، ميافزايد: كاهش برداشت از سفرهها، صرفهجويي در مصرف آب به ويژه در بخش كشاورزي و اصلاح كشت و استفاده از روشهاي نوين در اين بخش و همچنين كاهش مصارف خانگي آب از جمله راهكارهايي است كه ميتواند در كنترل پديده فرونشست زمين مؤثر واقع شود.
عضو مجمع نمايندگان استان تهران بر ضرورت ورود جدي وزارت نيرو، وزارت جهاد كشاورزي، وزارت كشور و شهرداري به موضوع فرونشست زمين در تهران تأكيد كرد و گفت: تمامي دستگاههايي كه به نوعي با اين پديده درگير هستند بايد با همفكري و همگرايي اين پديده را بررسي و آسيبشناسي و راهكارهاي پيشگيرانه را اتخاذ كنند زيرا جان و مال شهروندان در معرض خطر قرار دارد.
