در حالي که سوزاندن ضايعات کشاورزي به تهديد زيست محيطي در کشور تبديل شده است هنوز نه راهکار جايگزيني براي اين شيوه سنتي منسوخ وجود دارد و نه منع قانوني !

دودي که به چشم زمين و زمينيان مي رود

سوزاندن اثار به جا مانده مزارع گندم ، جو، برنج و نيشکر پس از برداشت محصول سنت نادرستي است که به رغم محرز شدن اثار مخربش بر خاک و محصولات کشاورزي همچنان در بين کشاورزان استانهاي مختلف مرسوم است. روشي کم هزينه و آسان که از سالهاي دور به عنوان شيوه اي سنتي به کار گرفته شده و حالا طبق نظر کارشناسان به عاملي براي تخريب و فرسايش خاک، آلودگي هوا و ايجاد مشکلات زيست محيطي و تهديدي براي سلامت موجودات زنده برشمرده مي شود. ضمن اينکه طبق گزارشات رسيده در سالهاي اخير سوزاندن کاه و کلش مزارع به ويژه در استانها شمالي کشور به عاملي براي نابودي جنگل ها و پوشش هاي گياهي نيز تبديل شده است. تا انجا که چند روز پيش در پي سوزاندن ضايعات کشاورزي در حواشي جنگل هاي قائمشهر زبانه هاي اتش مساحت قابل توجهي از پوشش جنگلي اين منطقه را نابود کرد. با اين حال در نبود راهکاري جايگزين اين روش همچنان تنها راه مورد استفاده کشاورزان و مزرعه داران استانها مختلف محسوب مي شود.

نويسنده: مريم احمدي

از سالهاي دور، کشاورزان و مزارع به پيروي از نياکان خود پس از برداشت محصول گندم، جو، برنج و نيشکر، ساقه هاي باقيمانده گياهان را آتش مي زنند تا با کنترل آفات و علف هاي هرز و پاک کردن زمين از بقاياي کشته هاي قبلي، زمين را براي عمليات شخم زني و کشت محصولات جديد اماده مي کنند. روشي کم هزينه و اسان که از سالهاي دور به عنوان شيوه اي سنتي به کار گرفته مي شد، حالا با محرز شدن اثرات مخربش از سوي مسئولان جهاد کشاورزي کشور به عنوان شيوه اي منسوخ اعلام شده است. چرا که علاوه بر از بین بردن مواد مغذی خاک، برافروختن آتش موجب وارد شدن صدمه به محصولات مزارع و پوشش گياهي همجوار شده و در افزایش آلودگی زیست‌محیطی نيز نقش دارد.

قاتل جديد سرمايه هاي ملي!

در حالي که طي سالهاي اخير عواملي چون بالا رفتن دماي هوا و تشديد فعل و انفعالات مواد آلي زمين و صاعقه هاي مخرب به عنوان عوامل طبيعي مساحت قابل توجهي از جنگل هاي کشور را طعمه حريق کرده است، آتش سوزي جنگل ها در اثر سوزاندن کاه و کلش مزارع گندم و جو به ويژه در نواحي شمالي کشور در صدر عوامل انساني تخريب کننده اين اکوسيستم ارزشمند جا گرفته است! چند روز پيش وقوع آتش سوزي در حواشي جنگل های تلوک قائمشهر چندين هکتار از پوشش جنگلي اين منطقه را نابود کرد. حادثه اي که بنا به گفته اميني رئیس منابع طبیعی و آبخیزداری قائم‌شهر در اثر سوزاندن ضايعات کشاورزي مجاور اين جنگل آغاز شد و پس از نابودي چندين هکتار از باغات و زمینهای کشاورزی اطراف روستاهای تلوک و کوتنا به حواشي جنگل رسيد و خسارات جبران ناپذيري را به اين سرمايه ملي وارد کرد. سالهاست آتش زدن کاه و کلش در مزارع شمال نيز چون استانها ديگر به سنتي ديرينه تبدیل‌شده که هرازگاهی سبب بروز آتش‌سوزی در جنگل‌های خزری می‌شود! اين عمل طي سالهاي اخير بارها دامن بلوطستان هاي زاگرس، جنگل هاي انبوه چهارمحال و بختياري و کهگيلويه و بوير احمد و جنگل کرخه اهواز را نيز گرفته و خسارات ميلياردي به منابع طبيعي اين استانها وارد کرده است.

فرسايش خاک و مرگ تدريجي محيط زيست

در کنار کاهش نزولات جوي، افت منابع ابي زيرزميني و بروز خشکسالي، عوامل تشديدکننده فرسايش خاک نيز از جمله دغدغه هاي زيست محيطي امروز کشور محسوب مي شود . به گفته کارشناسان منابع طبیعی، سرعت رشد و شتاب گسترش فرسایش خاک در ایران بیش از سه تا پنج برابر استانداردهای جهانی است! این در حالی است که طبق محاسبات برای تشکیل یک سانتی‌متر‌خاک ۵۰۰ تا ۸۰۰ سال زمان لازم است و‌ اگر حساب کنیم که خاک زراعتی ۲۵ سانتی‌متر عمق داشته باشد این ضخامت خاک، طی حدود ۲۰ هزار سال‌کارمداوم طبیعت نیاز دارد! اين درحالي است که کاهش حاصلخیزی، فقیر شدن خاک و متروک شدن مزارع، از دست رفتن جنگل ها و تسریع بیابان زایی، کاهش آبهای زیرزمینی، رسو‌ب‌گذاری در آبراهه ها و سدها، پر شدن سریع و کاهش حجم مفید مخازن و ایجاد سیلابهای خطرناک از جمله پيامدهاي فرسايش خاک است. با اين وجود درحال حاضر نه تنها در کشور قانون جامع و کاملی براي حفاظت از خاک وجود ندارد بلکه اقداماتي چون سوزاندن ضايعات کشاورزي به عنوان روش منسوخ شده در بسياري از کشورهاي جهان، همچنان به عنوان يکي از عوامل فرسايش خاک در ايران مورد استفاده قرار مي گيرد. روشي که از نظر کارشناسان کشاورزي و به رغم تصور رايج، نه تنها در حاصلخيزي خاک اثر مثبتي ندارد بلکه به يکي از عوامل تخريب گر محيط زيست تبديل شده است.

بنابه گفته کارشناسان آتش زدن مزارع شاید در کوتاه‌مدت، موجب حاصلخیزی خاک گردد اما در درازمدت، کاهش محصول را در پي خواهد داشت ضمن اينکه علاوه بر فرسایش خاک، گرم شدن اکوسیستم مزرعه، کاهش ماده آلی خاک و میکروارگانیسم‌ها و درنتیجه کاهش حاصلخیزی خاک را به همراه دارد.

علاوه بر اين سوزاندن ضايعات کشاورزي با ازاد سازي مونوکسید کربن و دی‌اکسید کربن سلامت انسان ها را مورد تهديد قرار مي دهد. اتش زدن کاه و کلش مزارع سبب از بين رفتن موجودات و حشرات ريز و قارچ ها و باکتري هاي مفيد درون خاک مي شود که کاهش حاصلخيزي خاک را در پي خواهد داشت.

از طرفي سالهاست که استفاده از سموم شيميايي در مزارع گندم و جو به عنوان يکي از مشکلات بخش کشاورزي مطرح بوده است اين در حالي است که نسوزاندن کاه و کلش و باقي ماندن اين ضايعات در مزارع کشاورزي و برگشت ان به درون زمين مي تواند سبب بهبود بخشی خاک و کاهش استفاده از کودشیمیایی شود.

حقيقي مدیر جهاد کشاورزی بهشهر در تاييد اين موضوع مي گويد: با برداشت کاه از اراضی بخشی از این کاه به‌عنوان علوفه استفاده می‌شود اما بخشی که به‌عنوان خرده‌های کاه در زمین باقی بماند دارای مواد مغذی فراوان است که به‌واسطه مواد آلی که در درون خود دارد موجب حاصلخیزی اراضی و اصلاح خاک می‌شود و حشرات مفید بیشتری رشد کرده و نیازمندی به کودشیمایی کمتر می‌شود.

نه راهکاري وجود دارد نه منع قانوني !

به رغم اينکه سالهاست بحث سوزاندن کاه و کلش محصولاتي چون جو و گندم به عنوان روشي منسوخ شده اعلام شده و مسئولان جهاد کشاوزي استانها هر سال با شروع فصل برداشت اين محصولات از کشاورزان مي خواهند از انجام اين اقدامات خودداري کنند اما نبود راهکاري جايگزين جز تداوم اين عمل راهي براي کشاورزان باقي نگذاشته است. متاسفانه به دلیل اینکه هنوز راهکار عملی برای حذف بقایای گیاهی از مزارع به کشاورزان ارایه نشده، آنها همچنان ناگزیرند مزارع را آتش بزنند تا به سرعت اراضی برای کشت بعدی آماده شود.علاوه بر اين طبق تاييد مسئولان وزارت کشاورزي همچنان براي مقابله با سوزاندن مزارع، قانون بازدارنده اي وجود ندارد. طبيعي است که در شرايطي که نه قانونی برای مقابله با آتش زدن مزارع وجود دارد و نه راهکارهای تشویقی و عملی برای این مسئله در نظر گرفته شده، کشاورز به راحت‌ترین و کم هزينه ترين راه برای آماده‌سازی زمین متوسل مي شود .