نويسنده: مهدي ارجمند
صداي تق تق قلم و چكش بر سندان از چند قدمي كارگاه خانگياش به گوش ميرسد. استاد حسن با مهارت خاصي مشغول كار است و چند نفر ديگر هم در اين كارگاه دارند پا به پاي او كار ميكنند. بعضيهاشان تا ديروز شاگرد كارگاه بودند اما حالا براي خودشان يك پا استاد شدهاند و از اين كارگاه كوچك براي زن و بچهشان نان ميبرند. اينجا يك كارگاه توليد ظروف ديزي در مشهد است. كارگاهي كه بر خلاف تعطيلي دهها كارگاه توليدي در مشاغل مختلف حتي يك روز صداي چكهايش قطع نشده است. هرچند استاد حسن معتقد است در چند سال اخير بازار كمي از رونق افتاده است اما بلافاصله بعدش ميگويد: خدا را شكر راضيام به رضاي خدا. استاد حسن 70 ساله نزديك به 50 سال از عمر خود را در اين حرفه گذرانده و از اين كارگاه دختر و پسر به دانشگاه فرستاده و آنها را عروس و داماد كرده است. وقتي با او درباره صنايع دستي و حرفهاي كه دارد صحبت ميكنم، ميگويد: البته در سالهاي گذشته بازار كمي از رونق افتاده است و در كنار كاهش قدرت خريد مردم وجود برخي از كالاهاي مشابه چيني نيز باعث شده تا با احتياط بيشتري كار كنيم اما من راضيام. خدا را شكر الان 50 سال است از اين كارگاه دارم ارتزاق ميكنم و در كنار من افراد ديگري هم هستند كه از اين كارگاه درآمد كسب ميكنند.
استاد حسن معتقد است: اگر به صنايع دستي و توليد داخلي توجه شود، اشتغال رونق ميگيرد و درآمدزايي افزايش مييابد. اين حرف استاد حسن پيرمرد ساده و كمسواد اما با صفا چكيده از تمام طرحها و لوايحي است كه در دولت و مجلس براي رفع مشكل اشتغال ارائه ميشود اما استاد حسن چه ساده و شفاف ميگويد كه رفع مشكل اشتغال و تقويت توليد و افزايش درآمد بهترين راهش توجه به صنايع دستي و هنرهاي سنتي است. بيشك احياي صنايع و مشاغل خانگي با ديگر سبك زندگي خودكفا را در كشورمان احيا خواهد كرد و البته چنين چيزي نيازمند حمايت و برنامهريزي است.
گامي براي تحقق پيام رهبري
سال 96 را در حالي آغاز كرديم كه مقام معظم رهبري در ادامه تأكيداتشان در خصوص اقتصاد مقاومتي، امسال را سال «اقتصاد مقاومتي، توليد و اشتغال» نامگذاري كردند و بر اساس اين نقشه راه كه در اولين روز فروردين تبيين كردند، خواستار توجه همه مسئولان و متوليان به موضوع اشتغال و توليد شدند.
ايشان با نامگذاري امسال به نام «اقتصاد مقاومتي، توليد و اشتغال» به خوبي اين پيام را به مسئولان و برنامهريزان انتقال دادند كه تنها راهحل برونرفت از مشكلات اقتصادي توجه به توان درون كشور و توليدات داخلي است و در اين ميان به طور حتم صنايع دستي ميتواند نقش بسيار مهمي در افزايش توليدات داخلي و درآمدزايي داشته باشد.
صنايع دستي قبل از اينكه يك صنعت باشد در حقيقت يك هنر محسوب ميشود، هنري كه ايرانيان با آن آشنا هستند و در مناطق مختلف ايران از زن و مرد گرفته تا كوچك و بزرگ بسياري هستند كه با انواع رشتههاي صنايع دستي آشنايي كامل دارند و از اين راه براي خود درآمدزايي دارند. اين هنر صنعت كه در حقيقت يك سرمايه ارزشمندتر از نفت در كشور محسوب ميشود، نيازمند توجه بيشتر مسئولان و برنامهريزان است و به عنوان مشاغل خانگي درآمدزا ميتواند در سر فصلهاي سبك زندگي ايراني - اسلامي مورد توجه قرار گيرد.
در حقيقت در حال حاضر بيكاري يكي از مهمترين مشكلات در كشور است و بسياري از افراد از نداشتن يك شغل مناسب و برخورداري از درآمد كافي اظهار نگراني و شكايت ميكنند. حال اينكه در يك راهحل ساده صنايع دستي و توجه به اين هنر صنعت يكي از بهترين و مطمئنترين راهحلها براي رفع مشكل بيكاري است.
در ايران صدها رشته صنايع دستي داريم كه مزيتهاي بسيار فراواني دارند و با سرمايهاي اندك ميتوان يك كار توليدي صنايع دستي راهاندازي و از اين طريق كسب درآمد كرد؛ موضوع مهمي كه ميتواند در سبك زندگي ايراني – اسلامي نيز نقش مؤثري داشته باشد چراكه اولاً باعث حفظ و تقويت صنايع دستي ايراني و مبتني بر فرهنگ بومي ميشود و ثانياً از ورود و عرضه كالا و صنايع دستي خارجي خصوصاً كالاهاي بيكيفيت چيني كه عمدتاً به صورت قاچاق وارد كشور ميشوند جلوگيري ميكند. بيشك واردات كالا با خود تغيير در سبك زندگي ميآورد در حالي كه اقتصاد درونزا موجب حفظ هويت ملي و سبك زندگي بومي ميشود. بنابراين كاملاً مشخص است كه توجه به صنايع دستي و تكيه بر توان داخلي ميتواند يكي از مهمترين راههاي ايجاد اشتغال و افزايش توليدات داخلي و درآمدزايي باشد.
مزاياي صنايع دستي در زندگي ما
علي ميرشكار، پژوهشگر و فعال در صنايع دستي در اين باره ميگويد: يكي از مهمترين مزيتهاي صنايع دستي اين است كه براي ايجاد كارگاه صنايع دستي نيازمند سرمايه اندكي هستيم به گونهاي كه يك نفر يا چند نفر با سرمايهاي شايد بين 5 تا 10 ميليون تومان و حتي كمتر از اين ميتوانند نسبت به راهاندازي كارگاه صنايع دستي اقدام كنند. او ميافزايد: ضمن اينكه ما در ايران صدها رشته صنايع دستي بومي داريم، از سوزندوزي گرفته تا گليم بافي و جاجيم بافي، از تراش سنگهاي قيمتي و نيمه قيمتي گرفته تا معرق چوب و معرق مس، از تراش شيشه گرفته تا ابريشمبافي و... همه و همه رشتههاي مختلف صنايع دستي و هنرهاي سنتي است كه ميتواند به عنوان يك شغل توليدي مورد توجه افراد قرار گيرد.
اين پژوهشگر ميافزايد: در كنار اين مزيتها صنايع دستي يك صنعت پاك و سازگار با محيط زيست است و براي ايجاد كارگاه نياز به مكان خاصي نيست بلكه افراد در زيرزمين منزل يا گوشهاي از اتاق نيز ميتوانند كارگاه صنايع دستي داير كنند.
اين كارشناس در ادامه ميگويد: در هر كارگاه صنايع دستي كوچك يك تا پنج نفر ميتوانند فعال باشند و از اين راه ارتزاق كنند و در حال حاضر در برخي از شهرهاي مختلف كشور افرادي را ميشناسم كه با راهاندازي كارگاه صنايع دستي درآمدزايي ميكنند. ميرشكار ميافزايد: صنايع دستي در ايران سابقهاي چند هزار ساله دارد و در حال حاضر اساتيد برجسته و پيشكسوتي در اين حوزه فعاليت دارند و در كنار اساتيد بزرگ و پيشكسوت هنرجويان و افراد تازهكار نيز با راهاندازي كارگاه صنايع دستي براي خود شغل و درآمد ايجاد كردهاند. اين پژوهشگر حوزه صنايع دستي در ادامه به ارتباط صنايع دستي با سبك زندگي اشاره ميكند و ميافزايد: به طور حتم اين هنر صنعت ارتباط مستقيمي با سبك زندگي ايراني – اسلامي دارد چراكه يكي از مهمترين مشكلاتي كه كانون خانوادههاي ايراني را تهديد ميكند بيكاري است كه توجه به صنايع دستي علاوه بر رفع بيكاري ميتواند باعث احياي هنرهاي سنتي و ارزشهاي بومي هر منطقه شود كه ارتباط مستقيمي با فرهنگ و هويت فرهنگي دارد. به گفته اين فعال حوزه صنايع دستي، در گذشته صنايع دستي صنعت تمام عيار روزگار خويش شناخته ميشد و درصد بسياري بالايي از افراد در حوزه صنايع دستي مشغول به فعاليت بودند و صنايع دستي به شهري، روستايي و عشايري تقسيمبندي ميشد و افراد از طريق اشتغال به توليد و فروش صنايع دستي براي خود كسب درآمد ميكردند.
او در ادامه با انتقاد از كمرنگ شدن صنايع دستي در زندگي افراد ميافزايد: انتقاد از كمرنگ شدن صنايع دستي به دو بخش است؛ يك بخش عدم توجه به توليد صنايع دستي و استفاده از اين ظرفيت براي ايجاد اشتغال و افزايش درآمد و بخش دوم نيز انتقاد به استقبال كم مردم از خريد صنايع دستي است. او ميافزايد: چرا به جاي اينكه صنايع دستي ايراني و آميخته با فرهنگ ايراني - اسلامي در منازل به عنوان وسايل تزئيني مورد توجه قرار گيرد از انواع تزئينات خارجي و نمادهاي غربي استفاده ميشود.
اين پژوهشگر خاطر نشان ميكند: برنامهريزي براي ايجاد اشتغال از طريق صنايع دستي بايد مورد توجه همه برنامهريزان و مسئولان قرار گيرد.
زندگي در سايه يك هنر صنعت
در اين باره وقتي با تعدادي از توليدكنندگان صنايع دستي و افرادي كه براي خود از اين طريق کسب و کاری راه انداختهاند صحبت ميكنم، آنها نيز از فعاليت خود در اين هنر صنعت اظهار رضايت ميكنند.
خانم سلجوقي يكي از هنرمندان استان سيستان وبلوچستان كه در رشته سوزندوزي فعاليت دارد،ميگويد: البته من تنها كار ميكنم و خيلي نتوانستهام كارم را توسعه دهم اما از كاري كه انجام ميدهم و درآمدي كه دارم، راضي هستم. او ميافزايد: بيشتر نمايشگاهداران و كساني كه گالري دارند محصولات مرا ميخرند و در نمايشگاههاي مختلف به فروش ميرسانند.
نيما ذاكري، توليدكننده و فروشنده انواع كيف و كمربند چرمي نيز در اين باره ميگويد: شغلي كه من دارم شغل پدري است و سالهاي سال است كه در اين حرفه مشغول فعاليت هستم و خدا را شكر درآمد بسيار خوبي دارم.
او با بيان اينكه در كارگاه و فروشگاه او افرادي هستند كه از اين طريق ارتزاق ميكنند، ميافزايد: علاوه بر فروش محصولات در فروشگاه با شركت در نمايشگاههاي داخلي و خارجي و نيز بازارچههاي صنايع دستي نسبت به فروش محصولات خود اقدام ميكنم.
ذاكري ادامه ميدهد: چرم ايراني محبوبترين و مرغوبترين چرم است و افرادي كه به دنبال محصولات چرمي با كيفيت هستند بدون شك چرم ايراني را انتخاب ميكنند كه اين مسئله باعث شده تا در فروش محصولاتم با كمترين مشكل مواجه باشم چراكه همه آنها از چرم اصيل ايراني تهيه ميشود. مهرداد جمشيدي يكي ديگر از فعالان حوزه صنايع دستي است كه در كرمانشاه فعاليت ميكند و البته شيوه فعاليتش با ديگر هنرمندان صنايع دستي كمي متفاوت است. او با راهاندازي يك فروشگاه اينترنتي برخي از محصولات صنايع دستي كرمانشاه از جمله گيوه را به علاقهمندان به فروش ميرساند.
وقتي با جمشيدي درباره فعاليتش صحبت ميكنم ميگويد: من از كاري كه دارم راضي هستم چون هزينه بسيار اندكي براي اين كار كردم اما به نسبت درآمد خوبي دارم. او ميافزايد: اين كار چند حسن دارد؛ اول اينكه سرمايه بسيار اندكي براي اين كار گذاشتهام و دوم اينكه وقت زيادي نميگيرد و سوم اينكه محصولاتي را به فروش ميرسانم كه محصولات بومي كشور خودمان است و توسط هنرمندان صنايع دستي كشورم توليد ميشود.
تعامل سبك زندگي و اشتغال با صنايع دستي
براي بررسي هرچه بيشتر موضوع به سراغ دكتر بهمن نامور مطلق، معاون صنايع دستي و هنرهاي سنتي سازمان ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري ميروم و موضوع را با اين مقام مسئول در ميان ميگذارم كه او نيز ضمن استقبال از طرح اين موضوع ميگويد: ارتباط بسيار مستقيمي بين صنايع دستي و سبك زندگي وجود دارد و اصلاً صنايع دستي به طور مستقيم به سبك زندگي مرتبط است. او ميگويد: صنايع دستي چه در طراحي چه در توليد و چه در فروش و حتي صادرات با سبك زندگي ارتباط مستقيم دارد و با توجه به اينكه اشتغال مهمترين ركن در سبك زندگي است، ايجاد اشتغال از طريق صنايع دستي ميتواند ارتباط مهم و تنگاتنگي با سبك زندگي داشته باشد. او با بيان اينكه 400 هزار نفر در حوزه صنايع دستي اشتغال دارند، ميافزايد: اين افراد با سرمايهگذاري بسيار اندك در رشتههاي مختلف صنايع دستي فعاليت دارند وهر كدام با توجه به نوع فعاليت خود كسب درآمد ميكنند.
او با اشاره به برنامههاي حمايتي معاونت صنايع دستي سازمان ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري از توليدكنندگان و فروشندگان صنايع دستي ايراني ميگويد: يكي از مهمترين برنامههاي حمايتي ما از اين افراد برپايي بازارچههاي صنايع دستي و نيز داير كردن فروشگاهها و نمايشگاههاي صنايع دستي است كه در ايام نوروز بازارچههاي صنايع دستي به طور گسترده در سراسر كشور راهاندازي شد. او ميافزايد: برنامه حمايتي ديگر از توليدكنندگان و فروشندگان صنايع دستي پايش بازار و جلوگيري از عرضه صنايع دستي قاچاق خصوصاً صنايع دستي چيني و بيكيفيت است. نامور مطلق در خاتمه ميگويد: در همين ارتباط با پايشهاي صورت گرفته در بازارچههاي صنايع دستي فروشگاهها و نمايشگاهها، در حال حاضر 90 درصد صنايع دستي كه عرضه ميشود صنايع دستي ايراني و اصيل است.
