شيوا نوروزي
حاشيه بخش جدا نشدني ورزش حرفهاي است. نيم نگاهي كه به روزنامههاي ورزشي و سايتهاي خبري بيندازيد به اين واقعيت پي ميبريد كه متأسفانه حواشي ورزش روز به روز در حال افزايش است. در اين بين رسانهها براي پوشش دادن اتفاقات روز ورزش و جذب مخاطب بيشتر نگاهي ويژه به حواشي موجود دارند به گونهاي كه برخي از آنها براي پيشي گرفتن از رقباي خود و بدون در نظر گرفتن عواقب وخيم آن به اين حاشيهها دامن ميزنند. براي بررسي اين معضل به سراغ دكتر حميد قاسمي مدير راديو ورزش و مدير مسئول پيشين روزنامه ايران ورزشي رفتيم و علل بروز اين چالش و راهكارهاي حل آن را از وي جويا شديم.
نقش رسانههاي ورزشي در پيشرفت ورزش را چگونه ارزيابي ميكنيد؟ در تقسيم بندي كه در منابع از نقش رسانه در ارتباط با جامعه وجود دارد معمولاً چهار مقوله مهم از سوي اكثر كارشناسان تأكيد شده است؛ نقش اطلاعرساني، سرگرمي، فرهنگي و آموزشي. چهار مورد ذكر شده نقشهاي بزرگي هستند كه رسانهها در حوزههاي مختلف از جمله ورزش ميتوانند به طور جدي در جامعه ايفا كنند. طبيعي است كه اگر رسانهها به درستي وظايف خود را انجام دهند، از همه ظرفيتها بهره بگيرند و رويكردهاي همافزايي رسانهاي در بين همه رسانهها وجود داشته باشد ضريب نفوذ و اثر آنها بيشتر ميشود. در غير اين صورت نقش رسانهها كمرنگتر خواهد بود.
آيا رسانههاي ورزشي ميتوانند در جهت تخريب ورزش نيز حركت كنند؟سؤال بسيار خوبي است. متأسفانه رسانهها در برخي موارد ميتوانند به غير از نقش مثبت نقش منفي نيز داشته باشند. با همان رويكرد آموزشي كه يك رسانه دارد در ترويج و توسعه برخي رفتارها ميتواند قبح بسياري از مسائل را در جامعه و نزد مردم بريزد و زمينه رفتارهاي نامطلوب را فراهم كند. برخي از نمونههاي موجود را در ورزش به عينه ميبينيم، ورزشكاراني كه نقش مرجع و الگو را در جامعه پيدا كردهاند و به خاطر تواناييهاي بالايي كه دارند الگوي جوانان زيادي شدهاند. اگر رفتار اين الگوها مناسب نباشد ميتواند زمينه تأييد يا پذيرش رفتارهاي غيراخلاقي از سوي گروههاي پيرو را در پي داشته باشد. متأسفانه اين اتفاق ناخواسته در بين رسانهها رخ ميدهد.
نقش حاشيهسازي برخي از اين رسانهها در ورزش چيست؟ورزش هم حاشيه دارد و هم متن. بعضي اوقات حاشيه جذابتر از متن است. در برخي موارد رسانهها به خاطر جذابيتهاي حاشيهاي وارد مقوله تازهاي ميشوند كه از آن به عنوان حاشيهسازي ياد ميشود. موارد و مسائلي مطرح ميشود كه نه در متن وجود دارد نه در حاشيه. اين واقعيت نيز در رسانههاي ما به چشم ميخورد؛ باتوجه به كوران رقابت بين رسانهها و براي جذب مخاطب بيشتر متأسفانه به دليل اين جاذبهها اسير حواشي ميشوند كه آثار مخربي را به همراه دارد.
اين ادعا كه رسانهها از حاشيهسازي در ورزش سود ميبرند را تأييد ميكنيد؟بحث سود در رسانه دو بعد دارد؛ سود منطقي و غيرمنطقي. سود منطقي اين است كه هر رسانه پيشتاز باشد و در رويكردهاي رسانهاي خودش نقش محوري ايفا كند كه يكي از اين نقشها در اولين قدم انتقال اخبار و اطلاعات به مخاطبان در سريعترين زمان ممكن است. به طور طبيعي هر رسانهاي كه زودتر اطلاعات را منتشر كند مخاطب آن را انتخاب ميكند. باتوجه به رسانههاي نوپديد كه پيشتازي رسانههاي سنتي را تحت تأثير قرار دادهاند مرحله بعد خلاقيت در نوع پردازش رويداد است و اينكه از چه زاويه و چه ديدگاهي به آن رويدادها پرداخته شود تا به نياز مخاطب پاسخ دهند. در اين مرحله هر رسانهاي با رويكرد، روش و سليقه خود وارد عمل شود. البته بعد ماهيتي رسانه نيز بايد مد نظر قرار بگيرد، به عنوان نمونه راديو ماهيتي متفاوت از تلويزيون دارد و راديو از صدا بهره ميگيرد و تلويزيون از تصوير. برخي رسانهها بايد با حداقل امكانات در سريعترين زمان ممكن مخاطب را در جريان رويداد قرار بدهند و برخي ديگر براي پوشش يك خبر به امكانات بيشتري نياز دارند. رسانههاي نوپديد به صورت جدي همه رسانههاي سنتي را تحت تأثير خود قرار دادهاند. تفاوت در نوع زاويه نگاه خبرنگار يا دوربيني كه رويداد را پوشش ميدهد زمينه انتخاب را براي مخاطب فراهم ميكند. رسانهها تلاش ميكنند از اين عناصر و ارزشها به بهترين شكل ممكن استفاده كنند تا مخاطبين بيشتري را جذب كنند. قاعدتاً رسانهاي كه به سؤالهايي چون چه كسي، كجا، چگونه و... كه در ذهن مخاطب ايجاد ميشود كاملتر پاسخ دهد رضايتمندي مخاطبان افزايش مييابد. ارزشهاي خبري چون تازگي، استفاده از عناصر تضاد، به كار گرفتن افراد مشهور و... نيز در گونههاي مختلف پوشش خبري مدنظر قرار ميگيرد.
يعني رسانهها براي جلب مخاطب از شهرت افراد سوءاستفاده ميكنند؟تحقيقات نشان داده متأسفانه در مواردي كه بحث شهرت مطرح است و افراد مشهور كنار هم قرار ميگيرند مخاطبان بيشتري جذب آن خبر ميشوند. ورزش نيز جولانگاه افراد مشهوري است كه به خاطر ويژگيها و تواناييهايشان يكي از گروههاي مرجع جامعه محسوب ميشوند. در بحث مسائل مربوط به ارزشهاي خبري در جايي كه ارزش شهرت و برخورد وجود دارد معمولاً بيشترين تعداد مخاطب را شاهد هستيم. مشهورترين افراد در رشتههاي پرطرفداري چون فوتبال هستند و به خاطر تقابلهايي كه بين آنها ايجاد ميشود زمينه جذب مخاطب فراهم است.
با توجه به تأكيد مقام معظم رهبري بر دوري رسانههاي ورزشي از حاشيه، چطور ميتوان از اين رهنمود در جهت نقشآفريني مثبت رسانهاي در ورزش بهره گرفت؟نكته بسيار مهمي است. تحقيقات نشان داده كه وقتي هجمه حاشيهها افزايش پيدا ميكند متن را تحت تأثير قرار ميدهد و از واقعيتها فاصله ميگيرد يا حتي در مواردي قبح بسياري از ارزشها توسط افراد توانمند شكسته ميشود. بايد فكري به حال اين شرايط كرد. به عقيده من بايد شيوهنامه يا دستورالعمل جدي از سوي نهادهاي ذيربط در دو بعد وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي و شوراي تخصصي ورزش صدا و سيما در دستور كار قرار بگيرد. در صورتي كه هماهنگيها و نظارتهاي لازم به وجود بيايد ميتواند تأثير زيادي در رفع حاشيهسازيهاي رسانهاي داشته باشد.
دستورالعمل فوق بايد چه مواردي را شامل شود؟دامنه اين كار بسيار گسترده است تا جايي كه در اين دستورالعمل ميتوان متناسب با انواع رويدادها و بحثهاي متفاوت تبصره، بند و مواد مختلفي را در نظر گرفت چراكه هر رويداد و رشتهاي ماهيت و ويژگيهاي خاص خود را دارد. در دورههاي زماني نيز شرايط متفاوت است. يكي از نظريههايي كه در كتب مباني نظري ارتباط جمعي مطرح شده اين است كه بهترين كار همافزايي رسانهاي است چراكه رسانههاي نوپديد و شبكههاي اجتماعي جدي شدهاند و ضريب نفوذ رسانهها به شدت تحت تأثير قرار گرفتهاند. توافقي جمعي بين رسانههايي كه اذعان دارند مسائل اخلاقي و ارزشي اولويت آنها محسوب ميشود يكي از راهكارهاي موجود است، رسانههايي كه بر رعايت ارزشهاي اخلاقي صحه ميگذارند با يكديگر در يك جهت به توافق برسند تا اثر فرهنگي رسانه در كل كشور ايجاد شود.
