همه چيز خيلي سريع اتفاق افتاد. از زمان شروع آتشسوزي تا شعلهور شدن شعلههاي بيرحم آتش زمان زيادي نگذشت. هرچند با تلاش نيروهاي زحمتكش آتشنشاني آتش ساختمان پلاسكو در همان دقايق اوليه مهار شد اما شرايط خاص اين ساختمان و وسايل موجود در آن از جمله البسه، نخ، پارچه و پوشاك باعث شد تا آتش از قسمت ديگري از اين ساختمان مرتفع و قديمي شعله بكشد.
مردان آتش دوباره دست به كار شدند اما مثل اينكه كار خيلي سخت بود و چند دقيقه بعد حادثهاي هولناك اتفاق افتاد. بر اثر شدت حرارت سازه فلزي اين ساختمان 54 ساله رفته رفته ذوب شد و در مقابل ديدگان مردم و دوربينهاي خبرنگاران و عكاسان به يكباره فرو ريخت. غول پلاسكو در برابر بهت و حيرت همگان فروريخت و در اين ميان تعدادي از مردم و آتشنشانان زير آوار ماندند و حادثهاي رقم خورد كه داغش تا سالها بر سينه مردم خواهد ماند. داغ پاسكو تا ابد باقي خواهد ماند و ياد و خاطره آتشنشانان فداكار كه با ايثار خود حماسهاي بزرگ آفريدند هيچ گاه از ذهن مردم پاك نخواهد شد. پلاسكو سوخت، دود شد، خاكستر شد و فروريخت اما چه كسي است كه ايثار و فداكاري مردان آتش كه پروانهوار به دل آتش زدند را فراموش كند؟ در اين ميان آنچه بر داغ پلاسكو افزود رفتار برخي از شهروندان بود كه با هيچ معيار منطقي و اخلاقي قابل توجيه نيست!
از امداد تا مزاحمتاز همان لحظه اوليه شروع آتشسوزي امدادرساني با جديت شروع شد و با فروريختن ساختمان، امدادرسانيها شدت گرفت با اين حال آنچه باعث كندي امدادگري، مهار آتش و نجات افرادي كه زيرآوار ماندهاند شده بود، حضور شماري از مردم بود كه حضورشان در آن لحظه هيچ دليل و توجيهي نداشت.
جامعه موبايل به دست با شروع آتشسوزي و فاجعه فروريختن ساختمان پلاسكو صدها عكس و فيلم از اين سانحه منتشر كردند. عكس و فيلمهايي كه اگرچه برخي از آنها واقعاً كارآيي داشت و در انتشار اخبار سريع و دقيق و مستند مؤثر بود اما اين خيل حضور باعث شد تا امدادرساني به اين حادثه دلخراش و بزرگ با كندي صورت گيرد. برخي از كارشناسان سازمان آتشنشاني و امداد و نجات حضور اين تعداد از مردم را عاملي براي كندي امدادرساني برشمردند و گفتند اگر چهارراه استانبول در زمان وقوع حادثه خلوتتر بود شايد امدادرساني سريعتر و به شكل مطلوبتري انجام ميشد.
مردم زيادي در چهار راه استانبول جمع شدند و اين جماعت تماشگر به جاي كمك كردن به نيروهاي امدادي و همكاري با آنها بيشتر از هر چيز ديگري با شلوغي، ازدحام و سد معبر باعث كندي امدادرساني شدند، حال اينكه اين جماعت تماشاگر خود ميتوانستند در همان لحظههاي اوليه آتشسوزي به كمك نيروهاي امدادي بشتابند. حضور بيسابقه اين افراد در محل حادثه و شلوغي و ازدحام و از همه بدتر تلاش آنها براي گرفتن فيلم و عكس از اين حادثه دلخراش باعث شد تا در روند امدادرساني مشكلاتي ايجاد شود.
ضمن اينكه عكسهاي سلفي و فيلمهاي يادگاري اين گروه داغ جديدي شد بر دل خانوادههايي كه عزيزانشان در اين حادثه جانسوز به شهادت رسيدند.
واكنش مردم به سوانح، از ديروز تا امروز
رفتار نادرست برخي از شهروندان تماشاگر باعث انتقادات بسيار زيادي از سوي رسانهها، مسئولان و نيز جامعهشناسان شد به گونهاي كه برخي از جامعهشناسان با انتقاد شديد از اين رفتار آن را نشاندهنده تغيير مناسبات جامعه دانستند.
برخي از جامعهشناسان بر اين عقيدهاند كه در گذشته وقتي حادثهاي رخ ميداد همه مردم سعي در كمك براي مهار حادثه و امدادرساني به آسيبديدگان داشتند و همه با هم كمك ميكردند و مردم خود بازوي توانمند امدادگران بودند با اين حال اما تغيير مناسبات اجتماعي مردم باعث شده تا شاهد حضور بيبرنامه و نامنظم مردم در زمان وقوع حادثه باشيم.
اين ادعاي جامعهشناسان با مروري بر گذشته و يادآوري برخي از حوادث تلخ در دهههاي گذشته كاملاً مشخص ميشود.
به عنوان مثال خوب يادم است 27سال پيش يعني حدود سال 1368 در محلي كه زندگي ميكردم خانه يكي از همسايهها طعمه حريق شد و آتش در مدت زماني كوتاه گسترش يافت و بيرحمانه شعله ميكشيد. شرايط خاص آن زمان به گونهاي بود كه زمان رسيدن نيروهاي آتشنشاني مانند اكنون با سرعت نبود و به خاطر كمبود ايستگاههاي آتشنشاني مدتي طول ميكشيد اما خوب يادم است همسايهها و اهالي محل به محض اطلاع از اين آتشسوزي داوطلبانه به دل آتش زدند و با ايثار و فداكاري خود قبل از رسيدن نيروهاي آتشنشاني موفق به نجات افراد در محاصره شعلههاي آتش شدند.
اگرچه حضور همسايهها و ورود آنها به حريم منطقهاي كه دچار آتشسوزي شده ممكن است با اصول ايمني مغايرت داشته و حتي باعث ايجاد مشكلاتي براي آنها نيز بشود اما منظورم از ذكر اين مثال و يادآوري خاطره ۲۷ سال پيش نشان دادن روحيه شجاعانه مردم و احساس تكليف آنها در مواجهه با سوانح است يعني همان مردمي كه هشت سال حماسه دفاع مقدس را رقم زدند.
آن زمان نه از موبايل خبري بود و نه از شبكههاي مجازي و پديده ناخوشايندي به نام سلفي گرفتن اما با شناختي كه از روحيه مردم دهه 60 و 70 دارم مطمئن هستم كه اگر هم اين امكانات در آن زمان وجود داشت به طور حتم مردم كمك كردن به افراد گرفتار در حادثه و همراه شدن با نيروهاي امدادي را به گرفتن فيلم و عكسهاي سلفي ترجيح ميدادند. اين موضوع را وقتي با برخي صاحبنظران نيز در ميان ميگذارم آن را تأييد ميكنند و همه بر اين نكته توافق دارند كه حتي اگر تلفن همراه و شبكههاي اجتماعي در آن زمان وجود داشت بازهم هيچكس به خودش اجازه نميداد به جاي كمك كردن به افراد در اين سانحه تماشاگر بيتفاوت شعلههاي بيرحم آتش باشد و با بالارفتن از ماشينهاي آتشنشاني و امدادي سعي كند زودتر از بقيه فيلم و عكسهايي را از اين حادثه دلخراش ارسال كند.
انتقادهاي بيسابقه از جامعه تماشاگر
جامعهشناسان با انتقاد از اين رفتار، تجمعكنندگان در اين حادثه را جامعه تماشاگر مينامند و اعتقاد دارند كه به وجود آمدن اين جامعه تماشاگر يك هشدار است.
در اين ميان با شروع اين حادثه و حضور بينظم و ازدحام و شلوغي بيش از حد اين حادثه باعث شد تا انتقادات از اين رفتار از همان دقايق اوليه از سوي برخي افراد سرشناس شروع شود. يكي از مجريان تلويزيوني با انتقاد از اين رفتار در پست اينستاگرامي خود با اشاره به حضور بيشمار مردم نوشت: «آقا بريد خونه، ميگيم يه دوربين بياد فقط شما رو نشون بده!» علي دايي، آقاي گل جهان و رامبد جوان در برنامه خندوانه نيز به شدت از اين رفتار انتقاد كردند و خواستار فرهنگسازي در اين باره شدند.
اگرچه در روزهاي بعد بسياري از مردم سنگتمام گذاشتند و با عدم تردد در محل حادثه و نيز حضور در ايستگاههاي آتشنشاني ضمن تحسين ايثار و شجاعت آتشنشانان فداكار با خانوادههاي اين شهيدان و همكاران آنها در سازمان آتشنشاني ابراز همدردي كردند كه در جاي خود كاري بسيار زيبا بود اما رفتار اوليه برخي از شهروندان با تجمع در محل حادثه و گرفتن عكسهاي سلفي و فيلمهايي از لحظه اوليه آتشسوزي ساختمان و انتشار سريع آنها هنوز هم انتقاداتي را به دنبال دارد.
دو روي سكه شبكههاي اجتماعييك روزنامهنگار و كارشناس رسانه در تحليل تجمع مردم در سانحه پلاسكو يا ديگر سوانح مشابه و اقدام آنها در گرفتن فيلم و عكس ميگويد: حضور مردم در اين سانحه و حوادثي شبيه به آن و روشن شدن دوربينهاي موبايل آنها از دو زاويه قابل بحث و تحليل است. نخست بعد مثبت اين اتفاق است به گونهاي كه عكس و فيلمهاي آنها و انتشار از طريق شبكههاي اجتماعي خيلي سريعتر از انتشار اخبار از طريق رسانههاي رسمي صورت گرفت و در حقيقت ميتوان گفت كه حادثه پلاسكو به خوبي نشان داد كه شبكههاي اجتماعي در اطلاعرساني و سرعت انتشار اخبار نقش مهم و انكارناپذيري دارند.
محمد رباني ادامه ميدهد: اما روي دوم سكه اين رفتار مردم، اجتماع همراه با بينظمي و شلوغ آنهاست كه باعث ايجاد اخلال در روند امدادرساني شد.
او ميگويد: اين افراد با حضور بيموقع خود در محل حوادث باعث ايجاد شلوغي، ترافيك و بينظمي در محل حادثه ميشوند كه اين موضوع باعث اخلال در روند امدادرساني به حادثهديدگان ميشود.
اين فعال رسانهاي ميافزايد: واقعاً در برخي از سوانح براي حضور اين افراد كه برخيها از آنها به اشتباه به عنوان شهروند خبرنگار نام ميبرند، هيچ ضرورتي وجود ندارد.
به گفته او، هيچ لزومي ندارد كه يك فرد در محل حادثه حضور يابد و تلاش كند تا عكس و فيلمي مناسب و بهتر از سايرين بگيرد و هرچه سريعتر آن را انتشار دهد چراكه اين وظيفه يك خبرنگار و جزو رسالتهاي اهالي رسانه است و يك فرد عادي از افراد جامعه ضرورتي ندارد زودتر از ديگران در محل حادثه حاضر شود و اقدام به گرفتن فيلم و عكس كند.
رباني در ادامه ميافزايد: اين رفتار نشاندهنده اين است كه براي استفاده صحيح از امكانات گوشيهاي تلفن همراه و نيز كاركردن در فضاهاي مجازي و شبكههاي اجتماعي نياز به فرهنگسازي و آموزش داريم.
اين كارشناس رسانه و مدرس دانشگاه خاطرنشان ميكند: موضوع شهروند خبرنگار نيز موضوعي كاملاً متفاوت با آن چيزي است كه در سانحه پلاسكو ديديم. برخي افراد به اشتباه از تجمعكنندگان در سانحه پلاسكو با عنوان شهروند خبرنگار نام ميبرند كه كاملاً اشتباه و مغاير با تعريف دقيق و اصولي از موضوع شهروند خبرنگار است.
نياز به فرهنگسازي داريم
در همين ارتباط يك كارشناس مسائل اجتماعي ميگويد: موضوع تماشاي يك سانحه يا حادثه غيرمترقبه از قديمالايام در جوامع مختلف وجود داشته است و اين يك موضوع قديمي است كه ريشه در نوع نگاه مردم هرجامعه به سوانح و حوادث دارد.
سعيد اكبريراد ميافزايد: به عنوان مثال برخي از مردم هستند كه براي تماشاي برخي از مراسمهاي اعدام 5 صبح در محل حاضر ميشوند كه اين موضوع نشاندهنده اين است كه اين افراد همواره براي ديدن صحنههاي غيرعادي و سوانح قابل توجه وقت ميگذارند، اما بايد قبول كرد كه در سالهاي اخير اين ميل و اشتياق براي تماشاي سوانح و حوادث افزايش يافته است.
وي ميگويد: در سالهاي اخير به خاطر اينكه مناسبات اجتماعي دستخوش تغييراتي شده است، شاهد اين هستيم كه مردم در هنگام مواجه شدن با سوانح و حوادث غيرمترقبه يا اتفاقات جالب توجه فقط و فقط نظارهگر آن حادثه هستند و به جاي اينكه به فكر كمك كردن به افراد حادثهديده باشند با خونسردي تمام به تماشاي حادثه مينشينند و عكس و فيلم ميگيرند.
او ادامه ميدهد: اين خونسردي مردم موضوعي است كه بايد به صورت ريشهاي درباره آن تحقيق كرد.
اكبريراد در ادامه صحبتهاي خود ميگويد: حس كنجكاوي براي ديدن سانحه يا حادثهاي غيرقابلپيشبيني و اتفاقي غيرمنتظره در بسياري از انسانها يا حتي ميتوانيم بگوييم در همه انسانها وجود دارد اما چگونگي و نحوه برخورد با اين حوادث است كه اهميت دارد. اينكه فرد بعد از مواجهه با سانحه يا اتفاق غيرقابلپيشبيني به كمك افراد ميرود يا اينكه فقط تماشاگر است يا پا را فراتر مينهد و عكس سلفي و فيلمهاي گوناگون از اين سانحه ميگيرد، نكتهاي درخور تأمل است. او خاطر نشان ميكند: اين موضوعات نشان ميدهد كه اين نوع رفتار مردم جامعه با حوادث و سوانح را بايد به شكل ريشهاي مورد بررسي قرار داد و راهكارهاي آموزشي و فرهنگسازي در اين خصوص را بررسي كرد. در هر حال آنچه مشخص است اينكه سوانح و حوادث غيرمترقبه باز هم ممكن است در جامعه رخ دهد، هرچند آرزو ميكنيم ديگر شاهد وقوع حادثهاي دلخراش هچون آتشسوزي پلاسكو نباشيم اما حادثه هيچگاه خبر نميكند و هرلحظه ممكن است در جايي ديگر خداي ناكرده اتفاقي هرچند كوچك رخ دهد. حال بايد ديد با اين انتقادات از رفتار جامعه تماشاگر موبايل به دست در سانحه پلاسكو باز هم در هنگام وقوع حادثهاي ديگر شاهد حضور اين جامعه تماشاگر همراه با بيتفاوتي، خونسردي يا مزاحمت آنها در محل حادثه خواهيم بود يا پلاسكو به درس بزرگي براي همه ما تبديل شده است؟!
