دوازدهمين انتخابات رياست جمهوري اسلامي ايران كمتر از هشت ماه ديگر برگزار ميشود و تحولات مرتبط با اين اتفاق مهم در فضاي سياسي ايران مهمترين دلمشغولي فعالان و احزاب سياسي ايران محسوب ميشود. در اين ميان سخنان رهبر معظم انقلاب اسلامي و نهي مستقيم يكي از كانديداهاي مطرح براي حضور در اين انتخابات تا حد زيادي صحنه را دگرگون كرده است.
البته هنوز تبعات اين تصميم به طور مستقيم بر آمايش سياسي احزاب در شطرنج سياسي ايران روشن نيست، اما هر اتفاقي بيفتد دولت نميتواند كار خود را تمام شده بداند. ممكن است كه رقابت براي دولت راحتتر از سابق شده باشد، ولي هنوز هم نميتواند خود برنده بيش از پيش اين رقابت سياسي بداند. نارساييهاي موجود در حوزه اقتصاد و نحوه اداره كشور سبب شده است كه دولت يازدهم جايگاه قابل اطميناني در عرصه سياسي كشور نداشته باشد. نظرسنجي مؤسسهاي پز كه در ارديبهشت سال 95 انجام شد، به خوبي اين نقطه را نشان داد كه پايگاه داخلي روحاني همچنان متزلل است. براساس اين نظرسنجي تنها 41 درصد از كل جامعه ايراني از روحاني حمايت ميكند.
اين رقم براي اينكه روحاني انتخابات رياست جمهوري را ببرد، كافي است اما در صورت به ميدان آمدن يك رقيب سرسخت اوضاع ميتواند لرزان ميشود. سؤال اصلي اينجاست كه دولت چگونه ميتواند جايگاه خود را در عرصه انتخابات بهبود ببخشد. به طور حتم دولت هيچ راه اصولي را براي اين كار در اختيار ندارد. هر اقدام زيربنايي و صحيحي نياز به زمان به نسبت طولاني دارد كه در اختيار دولت نيست.
از سوي ديگر برگهاي در اختيار دولت نيز براي جمعآوري رأي در بين اقشار مختلف جامعه رضايت بخش نيست. برجام به عنوان مهمترين دستاورد داخلي دولت نتوانسته نتايجي كه بايد و شايد براي دولت يازدهم به ارمغان بياورد.
مواهب اقتصادي برجام به دليل مشكلات بانكي و ارتباط سخت بين بانكهاي ايراني و بانكهاي اروپايي خبري از سرمايهگذاريهاي چند ميليارد دلاري براي به راه انداختن اقتصاد ايران در راه نيست. شايد مهمترين توفيق داخلي برجام افزايش صادرات نفت به 2 ميليون بشكه باشد كه باز هم نتوانسته كمكي به دولت كند.
سقوط قيمت نفت به 40 دلار هيچ جايي براي بريز و بپاش نگذاشته است. در اين آخرين مجوزي كه توانست كمي به برجام رونق بدهد، بحث صدور مجوز فروش ايرباس و بوئينگ به ايران بود كه باز هم تأثير مستقيمي بر اقتصاد مردم نخواهد داشت.
حالا سؤال اينجاست كه چنين كارنامهاي ميتواند قابل ارائه در انتخابات آينده باشد. به طور حتم زماني كه رسانههاي خارجي در تحليلهاي خود به صراحت به نااميدي مردم درباره برجام ميپردازند، ميتوان تصور كرد كه اوضاع تا چه اندازه غيرقابل تحمل شده است.
نكته جالب اينجاست كه نشريهاي همانند واشنگتنپست در تحليل خود از اين ماجرا به عصبانيت روحاني از اجرا نشدن برجام اشاره ميكند و مينويسد: روحاني در سخنراني خود در سازمان ملل، با لحن تلخي سازمان ملل را به عدم پايبندي به تعهداتش طبق برجام متهم کرد.
واشنگتنپست مينويسد: برخي از تغييرات به وجود آمده در لحن رئيسجمهوري ايران ميتواند به واسطه انتخابات آتي رياستجمهوري در ايران باشد. موضع طعنهآميز وي نمايانگر نااميدي بسياري از مردم ايران است که معتقدند مزاياي اقتصادي ناشي از لغو تحريمهاي هستهاي تاکنون ناچيز بوده است. در 38 سال گذشته، ما شاهد تعداد زيادي رئيسجمهور مختلف بوديم که برخي از آنها کمي از بقيه بهتر بودند اما مردم ايران از رفتارها و اقدامات دولتهاي امريکا خرسند نبودهاند.
به اين ترتيب راهي براي استفاده از برجام در انتخابات باقي نمانده است. در اين ميان و با اين تفاصيل به نظر ميرسد كه دولت راهي جز استفاده از راهكارهاي كوتاه مدت براي پوشاندن عيوب فعاليت اقتصادي خود نداشته باشد. اينجاست كه وسوسههاي پوپوليستي به سراغ دولت ميآيد. وسوسههايي كه دولت فعلي در دوران انتخابات رياست جمهوري آن را به شدت درهم كوبيد، اما به نظر ميرسد كه خود اکنون در آستانه گرفتار شدن در آن است.
سيبزميني رايگان نميخواهيم يا ميخواهيمشايد هنوز بحث توزيع سيبزميني رايگان در ايام انتخابات رياست جمهوري سال 88 از اذهان فراموش نشده باشد. در آن دوره اين مسئله به عنوان يكي از مهمترين بحثهاي تبليغاتي چه در انتخابات آن سال و چه در سالهاي بعد برجستهسازي شد.
در ايام سال 92 نيز مقابله با چنين رفتارهايي يكي از مهمترين اهداف انتخاباتي روحاني بيان شد، اما پس از برگزاري انتخابات و به قدرت رسيدن روحاني برخي از رفتارهاي دولت روحاني سبب شد برخي به بازگشت رفتارهاي پوپوليستي به عرصه اجرايي كشور هشدار دهند. يكي از مهمترين اقدامات اينچنيني دولت روحاني توزيع سبد كالا بود كه در مرحله اول آن تبديل به يك فاجعه تمامعيار شد.
جالبتر اينجا بود كه انتقاد به چنين رفتاري دقيقاً از سوي برخي حاميان دولت روحاني عنوان شد. به عنوان مثال صادق زيباكلام در گفتوگوي خود با يكي از ویژهنامههای نوروزي به صراحت اين مسئله را مورد نقد قرار داد و گفت: در همان دوران ماه عسل آقاي روحاني رفتند به نخستين سفر استانيشان به اهواز؛ سوار يک ماشين روباز شدند و ملت هم به دنبالشان ميدويدند. حالم از آن صحنه بد شد. همان شب يک يادداشت نوشتم و گفتم آقاي روحاني اين کارهاي پوپوليستي چيه ميکنيد؟ خب اگر اين کارها خوب بود آقاي احمدينژاد از اين کارها ميکرد، ديگه چرا به شما رأي داديم.
پاسخ سخت در انتخابات رياست جمهوري سال 92 با این وجود حرکت به سمت پوپوليسم سرنوشت محتوم دولت روحاني در جريان انتخابات رياست جمهوري محسوب ميشود. البته محدود بودن منابع مالي ميتواند مانعي سنگين در مقابل چنين اقدامي محسوب شود. با اين حال افزايش قيمت نفت ميتواند اميدي براي دولت ايجاد كند.
اما سؤال اصلي اينجاست در صورتي كه دولت بخواهد به سراغ اقدامات پوپوليستي برود، چگونه شعارهاي سال 92 خود را تكرار خواهد كرد. مصداقهاي زيادي وجود دارد كه علاقه دولت كنوني را به پوپوليسم نشان ميدهد. طرحهايي چون سبد كالا، تكدر رئيسجمهور از قطع پرداخت يارانه نقدي به مردم، تثبيت قيمت انرژي در سال 94 و بخشنامه معاون اول رئيسجمهور در خصوص تثبيت قيمتها از اقدامات شبهپوپوليستي دولت يازدهم بوده و به احتمال زياد اقداماتي مشابه اين نيز در سال جاري تكرار خواهد شد.
اما شايد در مناظرات انتخاباتي سال 96 پاسخ به اين سؤال كه چگونه دولت از انكار پوپوليسم بار ديگر به استفاده دوباره از آن رسيده كمي سخت خواهد بود.
