سلام، آيينى است كه نخستين لحظه ملاقات انسانها را با يكديگر، شيرين و سرشار از دوستى مىكند. مبادله سلام هنگام روبهرو شدن با ديگران، سادهترين، آسانترين و ارزشمندترين وسيله براي ابراز ارادت، تكريم و تعظيم مخاطب و تحكيم پيوندهاي اجتماعي است. مهربان در اولين سخنش، سلام ميكند و حتي اگر كسي اولين سخنش دعا باشد در مقابل سلام ارزشي ندارد. ماه رمضان فرصت خوبي است كه سلام را بيش از هميشه تمرين كنيم.
روايت است چون ياران رسول خدا صلالله عليه و آله خدمت ايشان مىرسيدند به جاى سلام مىگفتند: «أَنْعِمْ صَبَاحاً وَ أَنْعِمْ مَسَاءً» (صبح به خير و شب به خير) و اين سلام و تحيت مردم زمان جاهليت بود، پس خداوند اين آيه را فرستاد: «و هنگامى كه نزد تو مىآيند تو را به چيزى تحيت ميگويند كه خداوند تو را با آن تحيّت نگفته است.» آنگاه رسول خدا صلالله عليهوآله به آنان فرمود: «خداوند بهتر از اين را كه تحيت بهشتيان است به ما ارزانى داشته و آن «السلام عليكم» است.» شخصي بدون مقدمه با امام حسين (ع) شروع به سخن گفتن كرد و گفت: كَيْفَ أَنْتَ؟ عَافَاكَ اللَّهُ! يعني چگونه هستيد؟ خداوند شما را سلامت بدارد! حضرت فرمود: السَّلَامُ قَبْلَ الْكَلَامِ عَافَاكَ اللَّهُ: خدا تو را سلامت بدارد، قبل از حرف زدن، سلام كن! سپس فرمود: لَا تَأْذَنُوا لِأَحَدٍ حَتَّى يُسَلِّمَ: به كسي اجازه سخن گفتن ندهيد تا اينكه سلام كند.
اولين كلام، فقط سلام. اين يك اصل است كه ضربالمثل شده: اول سلام، بعداً كلام. طنيناندازي سلام در عالم، از بهترين اخلاق مردم دنيا و آخرت است و از مواردي است كه آدمي بايد كلامش را با آن آغاز كند كه موجب دوستي بيشتر و تشديد محبت خواهد شد. چنانچه رسول خدا ميفرمايند: «آيا راهنمايي نكنم شما را به آنچه هرگاه آن را به جاي آوريد موجب دوستي و مهرباني شما با يكديگر است؟»، گفتند:آري يا رسول الله. فرمود:سلام كردن را در ميان خويش آشكار كنيد. أَفَلَّا أَدُلُّكُمْ عَلَى مَا تَحَابُّونَ عَلَيْهِ؟ قَالُوا بَلَى يَا رَسُولَ اللهِ، قَالَ: أَفْشُوا السَّلَامَ بَيْنَكُمْ». ايشان الگوي اين گفتار زيبا بودند و ميفرمايند: أفْشوا السَّلامَ بَيْنَكُم تُحَابُّوا: «سلام را آشكار كنيد تا رشته مهرورزي شما استوار شود.»
چه خوب است بدانيم كه سلام آدمي به ديگري و ابراز علاقه به وسيله اين كلام زيبا، موجب سلام كردن خداوند به وي، واجب شدن بهشت، دور شدن از خشم خداوند و در امان ماندن از عذاب آتش جهنم است. از امام صدق و راستي، حضرت صادق عليهالسلام نقل شده است كه فرمودهاند: مَلَكي به مردي برخورد كه بر درِ خانهاي ايستاده است. از او پرسيد: چرا اينجا ايستادهاي؟ گفت: برادر ديني من در اين خانه است كه ميخواهم به او سلام كنم. ملك گفت: آيا بين تو و او خويشاوندي وجود دارد يا كاري با او داري؟ گفت: نه، قرابتي بين ما نيست و به او احتياجي ندارم و اين كارم به جز برادري اسلامي و احترام حقوق برادري، به خاطر چيز ديگري نيست. من به او سلام ميكنم و براي خدا با وي تجديد عهد ميكنم.
ملك گفت: من حامل پيام پروردگار به سوي تو هستم. خداوند به تو سلام ميكند و به تو ميگويد: مرا زيارت كرده و با من تجديد عهد كردي، بهشت را بر تو واجب كردم، از خشم خود تو را نگه ميدارم و از عذاب آتش جهنم تو را به خود پناه ميدهم.
در حديثي از امام مهربان، باقر عليه السلام مىخوانيم: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ يُحِبُّ إِفْشَاءَ السَّلَام: «خداوند آشكار كردن سلام را دوست دارد.» منظور از افشاى سلام، سلام كردن به افراد مختلف است. در احاديث آداب فراوانى درباره سلام وارد شده و سلام تنها مخصوص كسانى نيست كه انسان با آنها آشنايى خاصى دارد، چنان كه در حديثى داريم كه از رسول مهرباني صل الله عليه و آله سؤال شد: كدام عمل بهتر است؟ فرمود: «اطعام طعام كن و سلام كن به هر كسي كه مىشناسى و نمىشناسى.»
سلام راهي است براي آغاز دوستي و روشي است براي استوار ساختن آن و اين كلام معجزهآسا، چيزي است براي به پايان رساندن خصومتها و هركس در خصومت، آغازكننده به سلام باشد و پيام مهر و دوستي را اعلام كند، بهترين كس است. پيامبر مهر و رحمت چه زيبا فرمودهاند: «براى هيچكس روا نيست كه بيش از سه شب از برادرش بِبُرد (خصومتي بيش از سه شب داشته باشد) و هنگامي كه يكديگر را ببينند، از يكديگر روى بگردانند. بهترين آن دو، كسى است كه آغازگر «سلام» باشد.»
سفارش عيسي بن مريم سلام الله عليه نيز اين بوده كه: أَحْسِنُوا إِلَى مَنْ أَسَاءَ إِلَيْكُمْ وَ سَلِّمُوا عَلَى مَنْ سَبَّكُمْ: «به كسي كه بدي به شما كرده، نيكي كنيد و سلام كنيد بر كسي كه دشنامتان داده است.» سلام كلامي سرشار از مهرباني است كه بر همهاهل زمين اعلام ميشود، چنانچه فرمود: اِرحَمُوا مَن في الأرضِ: «به هر كس كه در روي زمين است مهرباني كنيد.» پرواضح است كه برخي از اهل زمين جاهلان و دشمنان هستند، ولي حضرت رسول همه را عنوان ميكنند. قرآن كريم مهرباني بندگانِ إله مهربان را اين گونه بيان ميكند: هنگامي كه از جاهلان حركات زشتى مشاهده مىكنند يا سخنانى زشت و ناشى از جهل مىشنوند، پاسخى سالم مىدهند، به سخنى سالم و خالى از لغو و گناه جواب مىگويند، كلامي كه حاوي مهرباني است: سلام، سلامى كه نشانه بىاعتنايى توأم با بزرگوارى است، نه ناشى از ضعف، سلامى كه دليل عدم مقابله به مثل در برابر جاهلان و سبك مغزان است: إِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاما: «اين رفتاري است كه از مهربان سر ميزند و رحمت محور است.»
سلام، بياني است كه در آن هيچ نوع خصومت و نامهرباني نهفته نيست و به قول معروف براي آغاز و اعلام دوستي و مهر، يك سلام و يك لبخند كافي است. «سلام» كلام هميشگي مهربان است و در فرهنگ مهرباني، جايي براي نمودهاي بيمهري نيست و مذموم شمره شده است: «إنّ أبخَلَ النّاسِ مَن بَخِلَ بالسَّلام» - «بخيلترين مردم، كسى است كه در سلام كردن، بخل ورزد.»
* كارشناس مذهبي
