به وسيله خط و نوشتن بوده كه گذشتگان علم، فرهنگ و ادبيات خود را به ما منتقل كردهاند و بهوسيله نوشتن كتاب است كه ما علوم و فرهنگ خود را به دست آيندگان ميرسانيم. كتاب يكي از قديميترين رسانههايي است كه بشر براي گسترش علم از آن استفاده ميكرده است و با آنكه قرنها از اختراع آن ميگذرد هنوز بهترين و پركاربردترين ابزار براي علمآموزي است. وسيلهاي كه خداوند متعال نيز فرامين الهي را در قالب آن بر بندگانش عرضه داشته است، از اين رو كتاب و كتابخواني در ارتقاي فرهنگ هر جامعهاي نقش بسزايي داشته و دارد، اما امروزه به علت پيدايش اينترنت و گسترش علم در فضاي مجازي، استقبال كمتري از كتاب ميشود و فرهنگ كتاب و كتابخواني در جامعه ما در حال فراموش شدن است زيرا بيشتر مردم ترجيح ميدهند كه وقت بيكاري خود را در فضاهاي مجازي سپري كنند. فضاي مجازي و مسائل جانبي آن باعث شده سرانه خواندن كتاب كاهش يابد، از طرفي به وجود آمدن تكنولوژيهاي جديد و سرعت پيشرفت آن را نبايد منفي ديد چرا كه به كمك همين پيشرفت علم، امروزه دسترسي به مطالب و كتابها از طريق اينترنت بسيار آسان شده و بهانهاي براي مطالعه نداشتن باقي نگذاشته است.
براي بالا بردن فرهنگ كتابخواني در جامعه هم خانواده و هم مسئولان فرهنگي كشور بايد اقدام كنند. نقش خانواده به عنوان اولين كانون تربيت در اين زمينه بسيار تأثيرگذار است. زيرا كساني كتابخوان ميشوند كه از كودكي با كتاب آشنا شدهاند؛ كودكاني كه شبها با شنيدن قصههايي كه پدر و مادر از روي كتاب داستانها ميخواندند به خواب ميرفتند؛ همانهايي كه با جملات كتاب زبان باز ميكردند و شخصيتهاي كتاب داستانهايشان هميشه به يادشان ميماند. كتاب خواندن به كودك اين امكان را ميدهد كه قوه تخيلش را پرورش دهد. به دليل اينكه وقتي كودك كتاب ميخواند تمام شخصيتهاي داستان، زمان، مكان و حوادثي كه در داستان اتفاق افتاده را در خيال خود بازسازي ميكند و بر مبناي ادراك خود فضايي از آن داستان را در ذهن خود ميسازد، اما امروزه تبلت و گوشيهاي پدر و مادر در دست بچهها جاي كتاب و مجلات بچگانه را گرفته و در اين وسايل، بازيها و داستانها توسط سازنده اين برنامهها خود فضاسازي شدهاند و به همين سبب قدرت تخيل از كودكان گرفته ميشود. علاوه بر اين كتاب و كتابچه به دليل ارزان بودن راحتتر ميتواند در اختيار تمام بچهها قرار بگيرد.
توسعه كتابخواني در خانه دوم
بعد از خانواده مهمترين نهادي كه ميتواند فرهنگ كتابخواني را بين دانش آموزان رواج دهد، آموزش و پرورش است. مگر نه اين است كه ميگوييم مدرسه خانه دوم است. درست است كه بچهها كتاب درسي دارند و از روي آن تكاليف خود را انجام ميدهند اما به نظر ميآيد اگر ساعتي به اين امر اختصاص يابد ميتواند خيلي تأثيرگذارتر باشد. زيرا با كمك معلم با كتابهاي خوب آشنا ميشوند و در كنار دوستانشان به مطالعه ميپردازند. برقراري مسابقه در اين زمينه نيز از شيوههايي است كه ميتواند در دانشآموزان انگيزهاي مضاعف ايجاد كند. اين اقدام ضمن آنكه رقابت سالم و مفرحي را ميان آنها ايجاد ميكند، ساعات بيكاري دانشآموزان نيز با يك برنامه خوب و حسابشده پر ميشود.
جايي براي دسترسي به كتاب
يكي ديگر از نهادهايي كه نقش اساسي در گسترش فرهنگ كتابخواني در جامعه را ايفا ميكند، كتابخانهها هستند. كتابخانهها براي عموم مردم در نظر گرفته شدهاند بنابراين لازم است در تمام رشتههاي مختلف علوم، فنون، فرهنگ، هنر و تمامي معارف بشري، انواع كتابها، مجلات و نشريات سودمند و جديد را جمعآوري كرده و در اختيار اعضاي خود قرار دهند. همچنين بهتر است مسئولان اين مكانها علاوه بر تأمين كتاب رشتههاي مختلف به دنبال روشهايي به منظور جذب حداكثري افراد براي عضويت فعال در اين مراكز باشند.
يكي از شيوههاي جالبي كه در سالهاي اخير در كتابخانههاي عمومي براي گسترش فرهنگ كتابخواني انجام گرفته، صدور كارت ويژه براي اعضا است. عضو ويژه در صورتي كه كتابي را بخواهد كه در آن مركز موجود نباشد، با امكان جستوجو ميتواند از كتابخانهاي كه آن كتاب را دارد اطلاع پيدا كرده و با مراجعه به آن محل كتاب مورد نظر خودش را دريافت كند.
يك فنجان مطالعه!
يكي از كارهاي خلاقانهاي كه براي تشويق مردم به كتابخواني صورت گرفته ايجاد كافه كتابها از اوايل دهه 80 است. كافه كتاب جايي است دقيقاً مثل كافيشاپها با ميزهايي گرد و صندليهاي چوبي كه دور آن قرار گرفته با اين تفاوت كه در اينجا به جاي خوراكيها و تنقلات رنگارنگ، تا دلتان بخواهد، مجله و روزنامه و كتاب وجود دارد. البته نوشيدنيهايي هم در حين مطالعه براي مشتريان سرو ميشود، اما كسي براي آن به اينجا نميآيد. البته برخي كتابخانه را به اين فضا ترجيح ميدهند ولي حسن كافه كتابها آن است كه افراد ميتوانند با همراهانشان صحبت هم كنند و در مورد كتابها به بحث و اظهار نظر بپردازند. در بعضي كافه كتابها در شب برنامههايي مثل شب شعر، جلسات نقد ادبي و نشستهايي با حضور نويسندگان و ... برگزار ميشود. اينجا ميتوان علاوه بر چاي و قهوه، يك فنجان مطاله هم نوشيد.
دسترسي به كتاب مثل آب خوردن
امروزه با گسترش اينترنت محصولات فرهنگي بيشتري در دسترس همگان قرار دارد. كافي است شخصي به اينترنت دسترسي داشته باشد، ديگر به آساني ميتواند از بزرگترين كتابخانههاي ديجيتال كه در فضاي مجازي هستند، استفاده كند. كتابخانههاي ديجيتال يا الكترونيكي فضايي است مشابه كتابخانههاي سنتي حاوي كتابهاي متعدد جديد و قديمي. با اين تفاوت كه اينجا از يكايك صفحات كتاب به صورت جداگانه تصويربرداري شده و سپس محتواي آن به صورت يك فايل رايانهاي در كنار فايلهاي ديگر در دسترس خواننده قرار ميگيرد.
تنها كافي است آدرس اينترنتي آن را داشته باشيد تا بتوانيد وارد كتابخانهاي بزرگ شويد و با يك جستو جوي ساده كتاب مورد نظر خود را بيابيد و آن را مطالعه كنيد. يكي از ويژگيهاي مثبت اين كتابخانهها آن است كه ديگر دستخوش مشكلات بازار كاغذ، ناياب بودن كتاب و... نميشويد، در صورتي كه اگر بخواهيد هر كدام از اين كتابها را به صورت چاپي تهيه كنيد، علاوه بر صرف هزينه بعضاً بالا، بايد مدت زيادي نيز وقت صرف پيدا كردن و خريد آن ميشد. به علاوه آنكه جاي كافي براي نگهداري از آن در خانههاي آپارتماني امروزي نيز معضل ديگري است.
هركدام از ما شايد دهها جلد از اين كتابها را داشته باشيم كه امروز ديگر چندان به كار ما نميآيد، يا به ندرت مورد استفاده قرار ميگيرد، اما جاي زيادي را اشغال كردهاند، در صورتي كه در فضاي مجازي هيچ كدام از اين محدوديتها وجود ندارد و هر زمان كه اراده كنيم كتابهاي مورد نظر به راحتي قابل دسترسي ميباشد، پس با وجود گسترش اينترنت ميشود گفت كه امكانات مطالعه و كتابخواني آسانتر شده است.
ناگفته نماند كه با وجود همه اينها، باز هم كتابهاي كاغذي و چاپي جاي خود را در بين كتابخوانها حفظ كرده است زيرا براي برخي به خصوص كتابخوانهاي حرفهاي، كتاب به دست گرفتن و ورق زدن آن لذتي دارد كه هيچ فايل رايانهاي اين حس را به كاربر نميدهد.
كتابها را بشنويد
كتابهاي صوتي يا گويا، نرمافزارهايي هستند كه به وسيله آنها ميتوانيد متن كتاب را كه از پيش توسط يك يا چند نفر خوانده ميشود و صداي آنها را به صورت فايل صوتي آماده شده، بشنويد. اين شيوه در ابتدا براي ارائه به نابينايان آماده شده بود. زيرا با در نظر گرفتن اين واقعيت كه ميزان مطالعه افراد در كودكي رابطه مستقيمي با رشد ذهني آنان دارد، ضروري است كه نابينايان براي افزايش بهره هوشي و قابليتهاي يادگيري خود، از سنين كودكي با كتاب و كتابخواني آشنا شوند و كتابهاي صوتي به بهترين نحو اين نياز نابينايان را برآورده ميكند، اما بعد از مدتي با پيشرفت تكنولوژي فايلهاي صوتي براي عموم مردم هم كاربرد داشته است. امروزه با همگاني شدن استفاده از دستگاههاي پخش موسيقي و آيپدها، كتابهاي سخنگو در دسترس همگان قرار گرفته و علاقهمنداني كه به هر نحو، امكان خواندن كتاب را ندارند، ميتوانند از آن استفاده كنند.
كتاب در جيب شماست، ديگر بهانه نگيريد
و در نهايت بايد گفت عرضه كتابهاي جيبي به بازار ايده خلاقانهاي براي بالا آوردن سرانه مطالعه بود زيرا هم حمل آن نسبت به كتابهاي قطع بزرگ راحتتر بود و هم در هر حالتي افراد ميتوانستند آن را مطالعه كنند. استقبال از اين كتابها با وجود موبايلهاي پيشرفته امروزي كه امكان دانلود و مطالعه بهوسيله آنها فراهم است، همچنان مطلوب است، به خصوص در ميان دانشآموزان و دانشجويان، زيرا برخي از نكتههاي درسي در نسخههاي جيبي چاپ شده است. حالا كه همه چيز فراهم است ديگر براي كتاب نخواندن بهانه نگيريد.
