مروري بر كاركردهاي «نظامي» و «اقتصادي» هيئات حسيني در ساليان منتهي به انقلاب اسلامي

مجالس روضه موتور محرك انقلاب

درصفحات پيشين تاريخ جوان، كاركردهاي سياسي و فرهنگي هيئات دردوران پيش از پيروزي انقلاب اسلامي مورد اشاره و تحليل قرار گرفت.همانگونه كه در صفحات پيشين «جوان»به ويژه در بررسي كاركردهاي فرهنگي هيئات مذهبي اشارت رفت، فعاليت‌هاي متنوع اين كانون‌ها، همگي در بستر فعاليت‌هاي فرهنگي اين گروه‌ها شكل گرفته وباليده‌اند. به عبارت ديگر، هيئت‌های مذهبي پس از تبيين معارف ديني به چاره جويي در باب ضرورت‌هاي سياسي، اقتصادي و نظامي جامعه پرداخته وبراي اجراي آن تلاش كرده‌اند. هيئت‌های مذهبي ايران و به ويژه تهران پس از شهريورماه 1320، حتي كاركردهاي نظامي نيز داشته‌اند در مقالي كه پيش روي شماست، جنبه‌هاي «نظامي» و «اقتصادي» اين كانون‌ها مورد بحث وفحص قرارگرفته‌اند. اميد آنكه مقبول افتند.

كاركردهاي نظامي هيئت‌هاي مذهبي

1ـ سازماندهي و تجهيز انقلابيون

شايد بتوان نزديك‌ترين نمونه‌اي كه درباب كاركردهاي نظامي هيئات مذهبي مثال زد، مشاركت مؤثر در حفظ جان رهبر كبير انقلاب اسلامي در بدو ورود ايشان به ايران بود. پس از مراجعت امام خميني(ره) به كشور و استقرار ايشان در مدرسه علوي واقع در خيابان ايران، با توجه به نزديكي حسينيه هيئت فاطميون به محل اقامت امام خميني(ره) اين حسينيه به مركز پشتيباني انقلاب تبديل شد. در ايام درگيري درون شهري مردم با رژيم شاه و اشغال پادگان‌ها توسط انقلابيون برخي ادوات و سلاح‌هاي نظامي از پادگان‌ها خارج شدند كه در حسينيه فاطميون نگهداري مي‌شدند. اين سلاح‌ها پس از طي آن دوره، عمدتا به سپاه پاسداران انقلاب اسلامي وكميته‌هاي انقلاب تحويل شدند.

2ـ حفاظت از شخصيت‌هاي انقلابي

كاركرد حفاظتي هيئت‌های مذهبي از شخصيت‌هاي ديني- سياسي معاصر نيز، در دهه‌هاي اخير مصاديق فراوان دارد. به عنوان نمونه دردوران نهضت ملي، مرحوم حجت‌الاسلام والمسلمين شيخ محمد تهراني، باني هيئت قائميه به دليل فعاليت عليه دولت مصدق چندين بار زنداني شده بود. اعضاي هيئت قائميه براي آزادي شيخ محمد تهراني دسته‌جمعي و انفرادي با آيت‌الله كاشاني ملاقات مي‌كردند. آيت‌الله كاشاني در اين ملاقات به اعضاي هيئت قائميه قول آزادي شيخ محمد تهراني را مي‌دهد. ⁽¹⁾ هيئت قائميه نيز براي آزادي ايشان اعلاميه‌اي صادر مي‌كند و از دولت مصدق مي‌خواهد تا هر چه زودتر شيخ محمد تهراني را از زندان آزاد كند. به دليل ارتباط هيئت قائميه با فداييان اسلام در صورت احتمال دستگيري فداييان توسط مأموران حكومت اعضاي هيئت زمينه فرار فداييان را فراهم مي‌كردند. چندين مرتبه اعضاي هيئت شهيد نواب صفوي را با لباس شخصي فراري داده بودند. ⁽²⁾

هيئت بني‌الزهرا(س) به دليل حضور وعاظ انقلابي مورد توجه ساواك بود. با ممنوع شدن سخنراني عليه شخص اول مملكت، شاه بسياري از وعاظ دستگير و زنداني شدند. براي نمونه آيت‌الله وحيد خراساني در يكي از سخنراني‌ها توسط ساواك دستگير شد. گاهي اعضاي هيئت وعاظ را از راه پشت‌بام منازل فراري مي‌دادند تا ساواك نتواند آنها را دستگير كند. ⁽³⁾

به دليل سخنراني‌هاي شهيد باهنر عليه شاه چندين بار مأمورين ساواك در هيئت مكتب‌الحسين(ع) اقدام به دستگيري ايشان كرده بودند، اما اعضاي هيئت با خاموش كردن لامپ‌ها و ايجاد سر و صدا ايشان را از هيئت خارج مي‌كردند. ⁽⁴⁾ با اينكه آيت‌الله هاشمي رفسنجاني از سوي ساواك ممنوع‌المنبر شده بود، اما ميرخاني باني هيئت انصارالحسين(ع) ايشان را براي سخنراني در هيئت دعوت مي‌كرد و با اظهار بي‌اطلاعي از ممنوع‌المنبر بودن ايشان و دادن تعهد مبني بر جلوگيري از سخنراني هاشمي رفسنجاني مانع از دستگيري خود و وي مي‌شد. ⁽⁵⁾

نوآوري آيت‌الله مكارم شيرازي در هيئت بني‌فاطمه(س) برنامه تريبون آزاد بود. مردم پشت تريبون سؤالات خود را مي‌پرسيدند. تريبون آزاد موجب شده بود دانشجويان و دانش‌‌آموزان جذب هيئت شوند. بعضي اوقات دانشجويان مقالاتي را تهيه و قرائت مي‌كردند. يكي از شب‌هاي ماه رمضان سال 1352 مقاله‌اي تحت عنوان «تاريخ ايران» توسط دانشجويي قرائت شد. هنگامي كه به دوره پهلوي مي‌رسيد كلمه رضاخان قلدر را چندين بار تكرار كرد. در اين جلسه هيئت، يكي از مأموران ساواك به نام تيمسار افضلي حضور داشت، لذا دستور بازداشت دانشجوي مورد نظر را داد. چون حسينيه بني‌فاطمه(س) يك در بيشتر نداشت و مأموران ساواك نيز جلوي در ايستاده بودند، اعضاي هيئت نتوانستند دانشجو را فراري بدهند، اما اقدامي كه در جهت نجات دانشجو انجام شد آن بود كه بنا به درخواست او چند نفر از اعضاي هيئت به منزل وي رفتند و كتاب‌هاي او را در گوني ريختند و جلوي يك هندوانه‌فروشي قرار دادند. يك هفته بعد به دليل پيدا نكردن مدركي از منزل دانشجو او را آزاد كردند.

يكي از وعاظ هيئت بني‌فاطمه(س) اسماعيل شجاعي بود. او به دليل اينكه نام امام خميني(ره) را در منبر وعظ ذكر مي‌كرد، توسط ساواك دستگير شد و از وي تعهد گرفتند كه ديگر نام امام خميني(ره) را بالاي منبر نبرد. جلسه اول بعد از تعهد گرفتن ايشان نامي از امام خميني(ره) نمي‌برد، اما همان شب اعضاي هيئت از شجاعي مي‌خواهند نام امام خميني(ره) را بالاي منبر بياورد. هيئتي‌ها چون مي‌دانستند بعد از بردن نام امام خميني(ره) حتماً شجاعي را دستگير مي‌كنند به همين دليل زمينه فرار وي را فراهم كرده بودند. بدين ترتيب كه تا از منبر پايين آمد، عمامه‌اش را زير بغل گرفت و عبايش را طوري نگه داشت تا بتواند با زن‌ها از هيئت بيرون برود. جلوي در هيئت نيز ماشيني گذاشته شد تا شجاعي را سوار كند و به قم ببرد. ⁽⁶⁾

كاركردهاي اقتصادي هيئت‌هاي مذهبي

1ـ امدادرساني به خانواده‌هاي انقلابيون

مهم‌ترين كاركرد اقتصادي هيئت‌هاي مذهبي امدادرساني به خانواده‌هاي انقلابيون و گروه‌هايي بود كه در هيئات به فعاليت عليه رژيم مي‌پرداختند. شايد باز هم بتوان اولين مصاديق اين رويكرد در دوران معاصر را، در مقطع نهضت ملي ايران جست وجو كرد. به عنوان نمونه، هيئت قائميه به دليل ارتباطي كه با فداييان اسلام داشت، به برخي از خانواده‌هاي اعضاي اصلي فداييان اسلام كه در زندان به سر مي‌بردند، كمك‌هاي بسياري از جمله تأمين مايحتاج، آذوقه زندگي و. . . مي‌كرد. البته خانواده هيئت‌هاي ديگر را كه با فداييان اسلام ارتباط داشتند نيز تحت پوشش خود قرار داده بود، از جمله اين هيئت‌هايي كه با مراجعه به اسناد فداييان اسلام نيز مي‌توان نامشان را مشاهده كرد، هيئت جعفري به رياست سيد جعفر امامي و هيئت انصارالائمه(ع) بود. در اين زمينه بايد توجه داشت اين كمك‌‌ها از طريق مرحوم شيخ محمد تهراني باني اصلي هيئت، به دليل ارتباطات نزديكي كه با نواب‌صفوي داشت رسانده مي‌شد. هنگامي كه هيئت در مسجد صدريه فعاليت مي‌كرد از طريق اعضاي اصلي مسجد صدريه (فداييان اسلام)، خانواده‌هاي انقلابيوني را كه سرپرستشان در تبعيد يا در زندان به سر مي‌بردند يا شهيد شده بودند، تحت پوشش خود قرار داده بود و از مايحتاج زندگي تا تهيه جهيزيه و. . . آنها را تأمين مي‌كرد. ⁽⁷⁾ هيئت بني‌فاطمه(س) فعاليت‌هاي امدادرساني خود را پيش از پيروزي انقلاب اسلامي و حدود سال 1355 قبل از آنكه در كشور تعاوني‌ها شكل بگيرد، آغاز مي‌كند. هيئت خانه‌هايي را زير پوشش داشت و ميان آنها خواروبار و مواد اوليه مورد نياز زندگي توزيع مي‌كرد، به‌خصوص زماني كه اعضاي فعال هيئت در تبعيدگاه يا زندان به سر مي‌بردند هيئت بني‌فاطمه(س) به خانواده‌هاي آنان رسيدگي و مايحتاج زندگي‌شان را تأمين مي‌كرد. ⁽⁸⁾

سال 1357 بعد از واقعه 17 شهريور بعضي از اعضاي هيئت تصميم گرفتند از علماي تبعيدي در شهرهاي مختلف ايران ديدار كنند. در آن سال‌ها آيت‌الله مكارم شيرازي با همسر و فرزند شيرخوار خود، آيت‌الله خامنه‌اي و حجت‌الاسلام محمدجواد حجتي كرماني و شش نفر از علما به ايرانشهر تبعيد شده بودند. آيت‌الله خلخالي نيز در رفسنجان در تبعيد بود.11 نفر از هيئت با آذوقه به مناطق تبعيدي علما رفتند. ⁽⁹⁾

در هيئت بني‌الزهرا(س) خانواده‌هاي انقلابيون، توسط وعاظي كه در هيئت سخنراني مي‌كردند به باني هيئت، رضا طريقت معرفي مي‌شدند، وي نيز كمك‌هايي براي تأمين مخارج زندگي و... به آنها مي‌رساند. لذا در همين زمينه با برگزاري مراسمي مانند گلريزان در هيئت به‌منظور كمك به خانواده‌هايي كه سرپرستشان در تبعيد يا زندان به سر مي‌بردند، فعاليت داشتند. هيئت بني‌الزهرا(س) چند خانواده از انقلابيون را از طريق مراسم گلريزاني كه ماهانه برگزار مي‌شد، تحت پوشش داشت. ⁽¹⁰⁾ به دليل حضور اعضاي هيئت مؤتلفه اسلامي و حزب ملل اسلامي در هيئت مكتب‌الحسين(ع) از طريق اين هيئت خانواده برخي اعضاي هيئت مؤتلفه و حزب ملل اسلامي كه به شهادت رسيده بودند يا در زندان و تبعيد به سر مي‌بردند، تحت سرپرستي قرار مي‌گرفتند و كمك‌ها از طريق اعضاي هيئت تأمين مي‌شد. يكي از افرادي كه در هنگام دستگيري و زنداني شدن وي، خانواده‌اش مورد حمايت هيئت مكتب‌الحسين(ع) قرار گرفته بود مرتضي خاتمي بود. وي در هيئت مكتب‌الحسين(ع) سخنراني‌هاي زيادي عليه رژيم شاه و حمايت از امام خميني(ره) ايراد مي‌كرد. ⁽¹¹⁾

2ـ تشكيل صندوق‌هاي قرض‌الحسنه

هيئت‌هاي مذهبي با تشكيل صندوق‌هاي قرض‌الحسنه به خانواده‌هاي بي‌بضاعت و كم درآمد كمك مي‌كردند. برخي از هيئت‌ها با مبلغ صندوق اردوهاي تفريحي ـ زيارتي براي فرزندان خانواده‌هاي شهدا و كم درآمد مي‌گذاشتند. براي مثال زماني كه هيئت قائميه در مسجد صدريه مراسم خود را برپا مي‌كرد هيئت امناي مسجد صندوق قرض‌الحسنه‌اي تأسيس كرده بودند كه شيخ محمد تهراني مقداري از سرمايه اوليه آن را پرداخته بود. از ديگر فعاليت‌هاي هيئت آن بود كه با همكاري شيخ عباسعلي اسلامي، صندوقي براي كمك به مستمندان و اقدام به دعوت روحانيون و تهيه وسايل زندگي آبرومند براي روحانيون در روستاهاي فاقد روحاني و. . . تأسيس كرده بود. ⁽¹²⁾

شهيد باهنر، مؤسس تشكيلات مؤسسه تعاوني و رفاهي بود. از جمله كارهاي اين مؤسسه تشكيل صندوق قرض‌الحسنه و تأسيس مدارس بود. به دليل ارتباط حجت الاسلام علي‌اكبر مهدوي خراساني با شهيد باهنر از صندوق قرض‌الحسنه مؤسسه تعاوني و رفاهي براي كمك به خانواده انقلابيون و مردم مستضعف استفاده مي‌كرد. هيئت مكتب‌الحسين(ع) صندوق قرض‌الحسنه نداشت.⁽¹³⁾ در هيئت انصارالحسين(ع) با توجه به اسناد بنا به خواسته شهيد فضل‌الله محلاتي صندوقي تأسيس مي‌كنند تا از طريق آن به افراد بي‌بضاعت كمك كنند يا به جوانان وام داده شود تا بتوانند ازدواج كنند. ⁽¹⁴⁾

هيئت برهانيه در مسجد لرزاده تشكيل مي‌شد. با تلاش اصغر رخ‌صفت صندوق‌هايي در محل رفت و آمد خانم‌ها و آقايان گذاشته بودند. بدين ترتيب پول بسياري جمع‌آوري و به صورت قرض‌الحسنه به خانواده‌هاي بي‌بضاعت داده مي‌شد. همچنين از پول اين صندوق براي خانواده‌هاي شهدا اردوهاي
فرهنگي ـ زيارتي مي‌گذاشتند. ⁽¹⁵⁾ صندوق قرض‌الحسنه هيئت بني‌‌فاطمه(س) در سال 1357 تأسيس شد. اولين كمك‌ها از طريق صندوق قرض‌الحسنه اعطاي وام براي جهيزيه بود. در سال 1357 براي هر متقاضي 100 تومان وام مي‌دادند. اين صندوق با سرمايه ثابت 50 ميليون تومان توسط اعضاي ثابت از جمله حسين شاهنگيان تأمين مي‌شد. صندوق قرض‌الحسنه داراي گردش هفتگي بين شش تا هفت ميليارد تومان است. در واقع هدف از تأسيس صندوق قرض‌الحسنه كمك به مردم براي حل مشكلات است. همچنين گاهي تقاضاي مالي مانند هزينه پزشك و نسخه درماني و تهيه جهيزيه و. . . مي‌شد كه در اين موارد نيز كمك‌هاي لازم مي‌رسيد. ⁽¹⁶⁾

3ـ توزيع كالاهاي ضروري و كمياب

براساس اسناد، بانيان اصلي هيئت بني‌فاطمه(س)از تجاربازار بودند. بنابراين با كمك دوستان تاجري كه در دوبي و كويت داشتند، كالاهايي مانند برنج را به قيمتي ارزان‌تر وارد مي‌كردند و در اختيار مردم مي‌گذاشتند. حتي براي تاكسي‌ها از كويت لاستيك وارد مي‌كردند و با قيمتي بسيار ارزان‌تر از قيمت بازار به تاكسي‌ران‌ها مي‌فروختند. توزيع كالاهاي ديگري مانند گوشت قرمز و مرغ، خواروبار و مايحتاج عمومي از ديگر فعاليت‌هاي هيئت بني‌فاطمه(س) بود. ⁽¹⁷⁾

اوايل سال 1357 شايع شده بود به دليل انقلاب در تهران قحطي آمده است. مردم شهرستان‌هاي مختلف اقدام به ارسال كمك كرده بودند و اقلام خواروباري مانند برنج، گوشت، تخم‌مرغ، نان لواش و ساير محصولات غذايي به سمت تهران سرازير شد. هيئت فاطميون آنها را تحويل مي‌گرفت و ميان مردمي كه مدتي بيكار بودند و اصنافي كه به خاطر اعتصاب فعاليتي نمي‌كردند، پخش مي‌كردند. ⁽¹⁸⁾ به دليل افزايش قيمت تخم‌مرغ، روغن‌نباتي، برنج و. . . اكثر مردم قادر به خريد مواد غذايي نبودند. بنابراين حاج رضا طريقت، باني هيئت بني‌الزهرا(س) به همراه چند تن از اعضاي هيئت مانند غلام مس‌فروش كالاهاي ضروري را خريداري و در ميان مردم توزيع مي‌كردند. به اين ترتيب برخي از هيئت‌هاي مذهبي صندوق‌هاي قرض‌الحسنه‌اي را ايجاد كرده بودند و از اين طريق خانواده شهدا، تبعيدي‌ها، زندانيان سياسي و خانواده‌هاي بي‌بضاعت را تحت پوشش قرار مي‌دادند. البته تا جايي كه مقدور بود هيئت‌ها با كمك دوستان و افرادي كه با هيئت ارتباط و استطاعت مالي داشتند، مواد غذايي كميابي مانند برنج، روغن، تخم‌مرغ، گوشت و. . . را تهيه مي‌كردند و در اختيار حسينيه‌ها و مساجد اطراف هيئت مي‌گذاشتند تا در ميان خانواده‌هاي نيازمند توزيع شود.

پي‌نوشت‌ها در دفتر روزنامه موجود است.