چند روز پيش مؤسسه مطالعاتي يورومانيتور در گزارشي اعلام كرده بود كه جمعيت ايران در سال 2030 به 90 ميليون نفر ميرسد كه از اين تعداد بيش از 45 ميليون نفر مرد و بيش از 44 ميليون نفر زن خواهند بود. در مقايسه وضعيت جمعيت ايران در 15سال آينده با پنج سال قبل مشخص ميشود كه در عرض 20 سال، جمعيت كشور حدود 19درصد افزايش مييابد اما نكته حائز اهميت اين است كه با اين افزايش، غالب جمعيت در آن روز مسن و پير خواهد بود؛ موضوعي كه معاون رئيسجمهوري در امور زنان و خانواده به زبان ديگري بيان كرده و گفته «در حال حاضر با پديده تورم جواني روبهرو هستيم. حدود يك سوم جمعيت كشور 15 تا 29 سال دارند و نيمي از آنان را دختران تشكيل ميدهند كه پديده منحصر به فردي به شمار ميآيد، اگر از اين پديده به درستي استفاده كنيم ميتوانيم بر مشكلات فائق بياييم و درغير اين صورت بايد انتظار بار جمعيتي را داشته باشيم.»
مقام معظم رهبري بارها و بارها نسبت به كاهش جمعيت در ايران هشدار داده و از مسئولان امر خواستهاند كه چارهاي براي آن بينديشند، به عنوان مثال در ديدار جوانان استان خراسان شمالى در تاريخ 23/۰۷/۱۳۹۱ فرمودند: «حد زاد و ولد در جامعه ما چيست؟ من اشاره كردم؛ يك تصميمِ زماندار و نياز به زمان و مقطعى را انتخاب كرديم، گرفتيم، بعد زمانش يادمان رفت، مثلاً فرض كنيد به شما بگويند آقا اين شير آب را يك ساعت باز كنيد. بعد شما شير را باز كنى و بروى. ماها رفتيم، غافل شديم؛ 10 سال، 15 سال. بعد حالا به ما گزارش ميدهند كه آقا جامعه ما در آينده نه چندان دورى، جامعه پير خواهد شد؛ اين چهره جوانى كه امروز جامعه ايرانى دارد، از او گرفته خواهد شد. حد زاد و ولد چقدر است؟»
مسئولان فقط حرف ميزنند
وقتي گزارش يورومانيتور منتشر شد، موارد زيادي در آن وجود داشت و يكي از نكات قابلتأملش اين بود كه در سال 2030 جمعيت 40 سال به بالاي ايران از افزايش زياد 108 درصدي برخوردار خواهد بود. در آن سال بيشترين فرصت جمعيتي در ايران بين 35 تا 50 سال خواهد بود، به طوري كه حدود 26 ميليون و 200 هزار نفر در اين رده سني قرار خواهند داشت كه تقريباً يك نفر از هر سه نفر را دربر ميگيرد. با بررسي گزارشهايي كه در خارج از ايران تهيه ميشوند، ميتوان به اين نتيجه رسيد كه غربيها بيش از خودمان وضعيت جمعيتي ايران را زير ذرهبين داشته و رصد كردهاند و برايشان مهم است كه در چه وضعيتي قرار داريم. اين درحالي است كه مسئولان در داخل كشور فقط از نقصها و كمبودها و كمكاريها حرف ميزنند و به واقع فقط حرف ميزنند.
گواه اين ادعا همين بس كه معاون رئيسجمهوري در امور زنان و خانواده با بيان اينكه وضعيت چندان مطلوبي در حوزه جوانان نداريم و فاصله زيادي بين برنامهريزي و عمل هست، گفته: «در دو سال اخير به منظور عملياتي كردن ماده 230 برنامه پنجم توسعه چارهاي نداشتيم كه با دستگاههاي مختلف به انعقاد تفاهمنامه بپردازيم اما تلاش ميكنيم در دو سال آينده از پراكندهكاري خودداري كنيم.» شهيندخت مولاوردي چنان ساده از به هدر رفتن چهار سال براي عملياتي كردن يك ماده سخن به ميان ميراند كه گويي همه كارها درست پيش رفته و فقط همين يك مشكل باقي مانده است.
البته هنوز هم به جاي كاركردن، كليگويي و مشكل را به گردن دولتهاي قبل انداختن، خريدار دارد؛ جايي كه مولاوردي گفت: «در دورههاي مختلف با روي كارآمدن دولتها تغيير رويكردها موجب شده است كه برنامهريزيها به محاق بروند كه اين مسئله به حوزه زنان و جامعه لطمه زده است.... وسعت ساختار و تشكيلات را نبايد ملاك اثربخشي يك مجموعه بدانيم. در دوره قبل به اندازه كافي نيرو وجود داشت و كشور با هيچ مشكلي از نظر اعتبارات مواجه نبود، اما جاي سؤال است كه چنين وضعيتي آيا باعث بهبود جايگاه زنان شد؟»
سال 2100 ايران 70 ميليون
سازمان ملل در جديدترين گزارش خود از وضعيت جمعيتي جهان پيشبيني كرد جمعيت ايران تا سال ۲۱۰۰ ميلادي حدود ۹ ميليون نفر كاهش يابد و به 70 ميليون نفر برسد. اين سازمان روند رشد جمعيت در جهان را كاهشي اعلام كرده است به طوري كه 10 سال پيش نرخ رشد جمعيت جهان 24/1 درصد بود كه اين رقم در حال حاضر به 18/1 درصد رسيده است. اين گزارش ايران را در بين كشورهايي قرار داده است كه در بازه زماني 15 سال گذشته نرخ جايگزيني پاييني داشتهاند. بر همين اساس جمعيت ايران در نيمه 2015 به حدود 79 ميليون نفر رسيده است و تقريباً تعداد زنان و مردانش برابر است.
البته در ادامه اين گزارش آمده: جمعيت ايران تا سال 2100 نسبت به جمعيت كنوني حدود 9 ميليون نفر كاهش يافته و به حدود 70 ميليون نفر ميرسد ولي نبايد فراموش كنيم كه ايران در 30 سال آينده، جمعيتش روند صعودي خواهد داشت و از آن پس سير نزولي آغاز ميشود. پس كاهش 9 ميليوني جمعيت ايران در سال 2100 نسبت به جمعيت امروز خواهد بود و در مقايسه با جمعيت 30سال آينده حتماً در سال 2100 بيش از 20ميليون كاهش را شاهد خواهيم بود.
ايران كه در سال جاري در رتبه هفدهم پرجمعيتترين كشورهاي جهان قرار گرفته است، در سال 2100 حتي بين 30 كشور پرجمعيت نيز نخواهد بود. در سال 2050 جمعيت ايران 92 ميليون نفر پيش بيني شده كه بر اين اساس رتبه 21 پرجمعيتترين كشور جهان را به خود اختصاص ميدهد. بر اساس برآوردهاي سازمان ملل نرخ رشد جمعيت ايران در بازه زماني 2010 تا 2015 نسبت به پنج ساله قبل افزايش داشته است. نرخ رشد سالانه جمعيت ايران در سالهاي 2005 تا 2010 بالغ بر 15/1 درصد بوده كه اين رقم در سالهاي 2010 تا 2015 به 27/1 درصد رسيده است.
هشدارها خريدار ندارند
مدتهاست كه كارشناسان جمعيت نسبت به كاهش زاد وولد و پير شدن جمعيت كشور هشدار ميدهند. آنها معتقدند كه سياستهاي كنترل جمعيت ديگر كارساز نيست و بايد خانوادهها تشويق شوند كه فرزند بيشتري داشته باشند. با ادامه وضع فعلي، كشور در آينده نيروي كار به حد كافي نخواهد داشت، تهديدات امنيتي به بار خواهد آمد و بافت فرسوده جمعيتي كارايي اقتصادي نداشته و بيشتر مصرفكننده خواهد بود تا توليدكننده.
اين درحالي است كه منابع مختلف داخلي و خارجي بر اين امر گواهي ميدهند. بانك جهاني در گزارش اخير خود موسوم به «گزارش توسعه جهاني» نسبت به سرعت بالاي پير شدن جمعيت در ايران هشدار داده است. بانك جهاني ميگويد ايران، هند، سنگاپور و تايلند در آينده نزديك با پيري شديد جمعيتي مواجه خواهند شد. بر اساس پيشبيني بانك جهاني نمره ايران در شاخص وابستگي سالخوردگي تا سال 2050 پنج برابر خواهد شد.
اين به آن معناست كه نسبت جمعيت غيرفعال ايران به جمعيت فعال طي 38 سال آينده پنج برابر ميشود. كارشناسان در توضيح اين مسئله ميگويند، زماني كه نمره كشوري در اين شاخص بالا باشد يعني اينكه جمعيت فعال كشور براي تأمين نيازهاي افراد سالخورده بايد بار زيادي را تحمل كند.
